خودارزیابی درس دوازدهم فنون3

خودارزیابی درس دوازدهم فنون3

1-در کدام یک از بیت های زیر اسلوب معادله آمده است؟ توضیح دهید.

1- نیست پروا تلخ کامان را ز تلخی های عشق     آب دریا در مذاق ماهی دریا خوش است   صائب

شاعر معتقد است عاشقان از سختی راه هراسی ندارند، همان گونه که آب دریا به مذاق دریا خوش می آید و از آن هراسی ندارد.

2-فکر شنبه تلخ دارد جمعة اطفال را     عشرت امروز بی اندیشة فردا خوش است    صائب

همان طور که خوشی امروز بدون فکر کردن به فردا خوشایند است؛ فکر روز شنبه که شروع کار و تحصیل است جمعه را برای کودکان تلخ می کند.

3- با کمال احتیاج از خلق استغنا خوش است    با دهان تشنه مردن بر لب دریا خوش است    صائب

بی نیازی به مردم در نهایتِ نیاز به آن ها خوشایند است؛ همان طور که مُردن از تشنگی بر لب دریا(حفظ عزّت نَفس(.

4-تنور لاله چنان برفروخت باد بهار،        که غنچه غرق عرق گشت و گل به جوش آمد   حافظ

اسلوب معادله ندارد.

5-پشت گوژ آمد فلک در آفرینش تا کند    هر زمان پیشت زمین بوس از برای افتخار      سعدی

اسلوب معادله ندارد.

6-سرکشان را فکند تیغ مکافات ز پای      شعله را زود نشانند به خاکستر خویش    حزین لاهیجی

انسان های سرکش خیلی زود به مکافات عملشان می رسند مثل شعله که خیلی زود در خاکستر خودش فرو می ریزد.

7- بی کمالی های انسان از سخن پیدا شود    پستة بی مغز چون لب واکند، رسوا شود   صائب

نقص انسان با سخن گفتن آشکار می شود مثل رسوایی پستۀ دربستۀ بدون مغز که باز شود.

8-آزاده را جفای فلک بیش می رسد       اول بلا به عاقبت اندیش میرسد    امیری فیروزکوهی

ستم روزگار بیشتر به انسان های آزاده می رسد، همان گونه که بالها ابتدا بر سر انسان عاقبت اندیش فرو می ریزد.

9- ملامـت از دل سـعدی فرونشـوید عشـق    سیاهی از حبشی چون رود که خود رنگ است   سعدی

ملامت دیگران باعث نمی شود سعدی از عشق دست بکشد؛ مثل سیاهیِ پوست حبشی(سیاه پوست) که هیچ گاه از او جدا نمی شود

2- در بیت ها و عبارته ای زیر حس آمیزی را بیابید و توضیح دهید.

 خداوند لباس هراس و گرسنگی را به آنها چشاند. (نحل / 112)

(چشاندنِ لباس)ترکیب حواسِ چشایی و لامسه

 نجوای نمناک علفها را می شنوم.    سهراب سپهری

(نجوای نمناک )ترکیب حواسِ شنوایی و لامسه

از این شعر تر شیرین ز شاهنشه عجب دارم    که سر تا پای حافظ را چرا در زر نمی گیرد؟   حافظ

(شعرِ تَرِ شیرین)ترکیب حواسِ شنوایی، لامسه، چشایی

 ما گر چه مرد تلخ شنیدن نه ایم؛ لیک      تلخی که از زبان تو آید، شنیدنی است    طالب آملی

(، تلخ شنیدن)ترکیب حواسِ چشایی و شنوایی

بـوی دهـن تـو از چمـن می شـنوم رنـگ تـو ز لالـه و سـمن می شـنوم    مولوی

(، بو می شنوم)ترکیب حواسِ چشایی،( رنگ می شنوم) شنوایی ترکیب حواسِ بینایی و شنوایی

خط شکسته را هم محکم تر و بامزه تر از دیگران می نوشت.      عبدالله مستوفی

(، خطّ محکم تر و بامزه تر)ترکیب حواسِ بینایی، المسه، چشایی

3- در کدام یک از بیت های زیر آرایة حسن تعلیل یافت می شود؟ توضیح دهید.

1- عجب نیست بر خاک اگر گل شکفت        که چندین گل اندام در خاک خفت        سعدی

علّت روییدن گُل ها از خاک، زیبارویانی هستند که مُرده اند و اکنون در خاک خفته اند.

2- اشک سحر زداید از لوح دل سیاهی         خرم کند چمن را باران صبحگاهی        رهی معیری

ندارد

3-به یک کرشمه که در کار آسمان کردی       هنوز می پرد از شوق چشم کوکب ها       صائب

علّت چشمک زدن(درخشیدن ستاره ها) ناز و کرشمه ای است که معشوق در کار آسمان و موجودات آسمانی روا داشته است.

4-سـپهر مـردم دون را کنـد خریـداری        بخیـل سـوی متاعـی رود که ارزان اسـت    ناظم هروی

ندارد

5-خمیده پشت از آن گشتند پیران جهان دیده    که اندر خاک می جویند ایام جوانی را       نظامی

علّت قوزِ(خمیدگی پشت) پیرها، خم شدن ایشان، برای یافتن ایّام جوانی در خاک است.

خودارزیابی درس یازدهم فنون3

خودارزیابی درس یازدهم فنون3

1-پس از خوانش درست اشعار نیمایی زیر و نوشتن پایه های آوایی هریک از مصراع ها، وزن و نشانه های هجایی را مقابل هر مصراع بنویسید.

هست شب یک شب دم کرده و خاک  

پایه های آوایی هَس ت شَب یِک شَ بِ دَم کَر دِ وُ خاک

نشانه های هجایی ــ U ــ ــ U U ــ ــ U U ــ

وزن فاعِلاتُن فَعَلاتُن فَعِلُن

رنگ رخ باخته است

پایه های آوایی: رَن گِ رُخ با خ تِ ءَست

نشانه های هجایی: ــ U ــ ــ U U ــ

وزن: فاعِلاتُن فَعِلُن

باد، نوباوة ابر، از بر کوه

پایه های آوایی با د نُو با وِ یِ ءَب رَز بَ رِ کوه

نشانه های هجایی ــ U ــ ــ U U ــ ــ U U ــ

وزن فاعِلاتُن فَعَلاتُن فَعِلُن

سوی من تاخته است.     نیما یوشیج

پایه های آوایی: سو یِ مَن تا خ تِ ءَست

نشانه های هجایی ــ U ــ ــ U U ــ

وزن: فاعِلاتُن فَعِلُن

2-برای اشعار نیمایی زیر مانند نمونة صفحة قبل خانه هایی تولید کنید، پایه های آوایی و وزن و نشانه های هجایی هر مصراع را بنویسید. سپس اختیار شاعری به کار رفته در این شعر را مشخص کنید.

میان مشرق و مغرب ندای محتضریست

پایه های آوایی: مِ یا نِ مَش رِ قُ مَغ رِب نِ دا یِ مُخ تَ صَ ریست

نشانه های هجایی: U ــ U ــ U U ــ ــ U ــ U ــ UU ــ

وزن: مَفاعِلُن فَعَلاتُن مَفاعِلُن فَع لُن( فَعِلُن(

 که گاه می گوید

پایه های آوایی: کِ گا ه می گو یَد

نشانه های هجایی: U ــ U ــ ــ ــ

وزن: مَفاعِلُن فَع لُن

 من از ستارة دنباله دار می ترسم

پایه های آوایی: مَ نَز سِ تا رِ یِ دُن با لِ دا ر می تَر سَم

نشانه های هجایی: U ــ U ــ U U ــ ــ U ــ U ــ ــ ــ

وزن: مَفاعِلُن فَعَلاتُن مَفاعِلُن فَع لُن

 که از کرانة مشرق طلوع خواهدکرد                شفیعی کدکنی

پایه های آوایی: کِ ءَز کَ را نِ یِ مَش رِق طُ لو ع خا هَد کَرد

نشانه های هجایی: U ــ U ــ U U ــ ــ U ــ U ــ ــ ــ

وزن: مَفاعِلُن فَعَلاتُن مَفاعِلُن فَع لُن

اختیارات وزنی:

 1ـ ابدال در رکن پایانی مصراع اوّل(تبدیل فَعِلُن به فَع لُن)

2ـ بلند حساب کردن هجای کشیده در پایان مصراع اوّل و چهارم. اختیار زبانی: حذف همزه در هجای دوم مصراع سوم.

3-پس از تعیین پایه های آوایی و وزن هر مصراع شعر زیر، دلیل ناهمسانی پایه های آوایی این شعر و تفاوت آن را با اشعار سنتی بیان کنید.

چون درختی در صمیم سرد و بی ابر زمستانی

پایه های آوایی:چُن دِ رَخ تی دَر صَ می مِ سَر دُ بی ءَب رِ زِ مِس تا نی

نشانه های هجایی: ــ U ــ ــ ــ U ــ U ــ U ــ U U U ــ ــ ــ

وزن: فاعِلاتُن فاعِلاتُن فاعِلاتُن فاعِلاتُن فَع

 هرچه برگم بود و بارم بود؛

پایه های آوایی: هَر چِ بَر گَم بو دُ با رَم بود

نشانه های هجایی: ــ U ــ ــ ــ U ــ ــ ــ

وزن: فاعِلاتُن فاعِلاتُن فَع

هرچه از فر بلوغ گرم تابستان و میراث بهارم بود؛

پایه های آوایی: هَر چِ ءَز فَر رِ بُ لو غِ گَر مِ تا بِس تا نُ می را ثِ بَ ها رَم بود

نشانه های هجایی: ــ U ــ ــ U U ــ U ــ U ــ ــ ــ U ــ ــ U U ــ ــ ــ

وزن: فاعِلاتُن فاعِلاتُن فاعِلاتُن فاعِلاتُن فاعِلاتُن فَع

هرچه یاد و یادگارم بود،

پایه های آوایی: هَر چِ یا دُ یا دِ گا رَم بود

نشانه های هجایی: ــ U ــ U ــ U ــ ــ ــ

وزن: فاعِلاتُن فاعِلاتُن فَع

ریخته است.                                                                                               اخوان ثالث

پایه های آوایی: ری خ تَست

نشانه های هجایی: ــ U ــ

وزن: فاعِلن

این شعراز اخوان ثالث، در قالب نیمایی سروده شده است و تعداد هجاهای مصراع ها با هم برابرنیست. تفاوت این شعر با قالب های سنّتی، علاوه بر نابرابری هجاها و کوتاهی و بلندی مصراع ها، داشتن بیش از چهار رکن در بعضی مصراع ها و گاهی فقط یک رکن

4-اشعار زیر در چه قالبی سروده شده اند؟ یکی از ویژگی های این نوع شعر را بیان کنید.

الف)

 و به آنان گفتم

 هرکه در حافظة چوب ببیند باغی،

صورتش در وزش بیشة شور ابدی خواهدماند.

 هرکه با مرغ هوا دوست شود،

خوابش آرامترین خواب جهان خواهدبود.                            سهراب سپهری

این شعر در قالب نیمایی سروده شده است. وزن و آهنگ عروضی دارد. طول مصراع ها با هم برابر نیست.

ب)

پروانه و شمع و گل شبی آشفتند      در طرف چمن

 وز جور و جفای دهر با هم گفتند     بسیار سخن

 شد صبح، نه پروانه به جا بود و نه شمع     ناگاه صبا

بر گل بوزید و هر دو با هم رفتند         من ماندم و من                         ملک الشعرا بهار

این شعر در قالب سنّتی مستزاد سروده شده است. وزن و آهنگ عروضی دارد. تعداد هجاهای مصراع ها با هم برابر است. وزن عروضی مصراع ها یکسان است؛ امّا در جلوی هر مصراع واژه یا واژه هایی افزوده شده است که از لحاظ معنایی شعر راکامل می کند.

5-پس از تعیین پایه های آوایی و وزن هر بیت، نام بحر آن را بنویسید.

الف) چون میروی بی من مرو، ای جان جان بی تن مرو

 وز چشم من بیرون مشو، ای شعله تابان من          مولوی

پایه های آوایی: چُن می رَ وی بی مَن مَ رو ءِی جا نِ جان بی تَن مَ رو

نشانه های هجایی: ــ ــ U ــ ــ ــ U ــ ــ ــ U ــ ــ ــ U ــ

وزن: مُستَفعِلُن مُستَفعِلُن مُستَفعِلُن مُستَفعِلُن

بَحر رَجَز مثمّن سالم

ب) تو از هر در که بازآیی، بدین خوبی و زیبایی /   دری باشد که از رحمت، به روی خلق بگشایی           سعدی

پایه های آوایی: تُ ءَز هَر دَر کِ با زا یی بِ دین خو بی یُ زی با یی

نشانه های هجایی: U ــ ــ ــ U ــ ــ ــ U ــ ــ ــ U ــ ــ ــ

وزن: مَفاعلُین مَفاعلُین مَفاعلُین مَفاعلُین

بَحر هَزَج مثمّن سالم

 پ) همیشـه تـا برآیـد مـاه و خورشـید، / مــرا باشــد بــه وصــل یــار، امیــد         فخرالدین اسعد گرگانی

پایه های آوایی: هَ می شِ تا بَ را یَد ما هُ خُر شید

نشانه های هجایی: U ــ ــ ــ U ــ ــ ــ U ــ ــ

وزن: مَفاعلُین مَفاعلُین مَفاعی

بَحر هَزَج مسدّس محذوف

 ت) الا تـا نخواهـی بلا بـر حسـود    /  کـه آن بخـت برگشـته خـود در بلاسـت     سعدی

پایه های آوایی: ءَ ال تا نَ خا هی بَ ال بَر حَ سود

نشانه های هجایی: U ــ ــ U ــ ــ U ــ ــ U ــ

وزن: فَعولُن فَعولُن فَعولُن فَعُل

بَحر متقارب مثمّن محذوف

خودارزیابی درس دهم فنون3

خودارزیابی درس دهم فنون3

1-دو مورد از ویژگی های زبانی شعر معاصر (تا انقلاب اسلامی) را بنویسید.

1-لغات و ترکیبات امروزی و جدید وارد شعر شده است.

2ـ بازبودن دست شاعر برای استفاده از همۀ واژه ها.

3ـ چشمگیر بودن سادگی و روانی زبان شعر و جمله بندی های ساده در شعر معاصر.

2- وضعیت حماسه و عرفان را در شعر دورۀ انقلاب بنویسید.

به دلیل ضرورت های سیاسی و اجتماعی(بروز انقلاب اسلامی و جنگ بین ایران و عراق) روح حماسه و عرفان در شعر این دوره بسیار آشکار است. در حماسه به دلیل رخدادهای سیاسی آن دوره، بُعد زمینی بر بُعد اساطیری غلبه دارد و در عرفان نیز بُعد آسمانی به دلیل رواج ارزش های اسلامی و معنوی غلبه می یابد. نتیجۀ تلفیق این دو بینش را در قالب جدیدی از شعر انقلاب به عنوان غزلِ حماسی(غزل ـ حماسه) انقلاب می توان دید.

3-از ویژگی های زبانی نثر معاصر (تا انقلاب اسلامی) دو مورد را بنویسید.

1-راه یافتن واژه های اروپایی به زبان فارسی در نثر این دوره.

2ـ کاسته شدن واژه های عربی نسبت به دوره های گذشته

3ـ وارد شدن بسیاری از واژه ها، کنایات و اصطلاحات عامیانه در نثر داستانی این دوره.

4ـ نثر داستانی در این دوره بسیار تحت تأثیر گفتار و محاورۀ اقشار اجتماعی ایران است.

5 ـ حذف بسیاری از افعال، به هم ریختن ساختار نحوی جمله ها و فراوانی کوتاهی جملات و فعل ها در کلام.

4- با توجه به شعر زیر به پرسشها پاسخ دهید.

پیش از تو آب معنی دریا شدن نداشت     شب مانده بود و جرئت فردا شدن نداشت

بسیار بود رود در آن برزخ کبود             اما دریغ، زهرة دریا شدن نداشت

 در آن کویر سوخته، آن خاک بی بهار     حتی علف اجازة زیبا شدن نداشت

گم بود در عمیق زمین شانة بهار            بی تو ولی زمینة پیداشدن نداشت

 دل ها اگرچه صاف، ولی از هراس سنگ    آیینه بود و میل تماشا شدن نداشت

چون عقده ای به بغض فرو بود حرف عشق ِ    این عقده تا همیشه سر واشدن نداشت    سلمان هراتی

الف) ویژگی های زبانی، ادبی و فکری شعر را بنویسید. (از هر یک دو مورد)

قلمروزبانی: ترکیب سازی های شاعر مثل: معنی دریا شدن، جرأت فرداشدن، برزخ کبود، اجازۀ زیباشدن، عمیق زمین، خاک بی بهار و ... . این ویژگی نتیجۀ روی آوردن شعرا به مفاهیم انتزاعی، معنوی، عرفانی و ارزشی است. بیشتر واژگان به کاررفته در این شعر، فارسی است. از جمله واژگان عربی در آن می توان به«میل، عمیق، جرأت و اجازه» اشاره کرد. شاعر کمتر تمایل به بهره گیری از واژگان مرکب یا جملات طولانی دارد که این نکته سادگی و شفّافیّت بیان او را نشان می دهد. واژگان وندی مثل: سوخته، بی بهار و زمینه، در شعر وجود دارد.

قلمرو ادبی: تصویرسازی شاعر به کمک آرایۀ تشخیص(جاندارپنداری عناصر طبیعی که از ویژگی های بارز شعر هراتی و ناشی از عرفان طبیعت گرایانۀ اوست.) نمونۀ استعارۀ مکنیّۀ تشخیص در واژۀ«شب» که جرأت ندارد و فردا نمی شود. «علف»که اجازۀ زیبا شدن ندارد. «بهار» که شانه دارد و در عمق زمین گم است. واژۀ «رود»، استعارۀ مصرّحه از گروه های مختلف مردم، «برزخ کبود» استعارۀ مصرّحه از دوران ستم شاهی و عبارت «دریا شدن» کنایه از اتّحاد مردم.

قلمرو فکری: شعر اشاره به ستم و خفقانی دارد که جامعۀ پیش از انقلاب اسلامی را فراگرفته بود و به مردم فرصت ابراز وجود و عقیده نمی داد. شعر به دلیل ارزشی بودن، سرشار از مفاهیم انتزاعی، از جمله ترس، استبداد، ستم و میل به شکوفایی است. همچنین طرح اُسوه های انقلابی(امام خمینی) را در زبانی نمادین می توان در این شعر دید.(مخاطب واژۀ تو، در بیت نخست امام خمینی است.(

ب) بیت اول را تقطیع هجایی کنید و پس از تعیین وزن آن، یک اختیار شاعری زبانی و یک اختیار وزنی به کار رفته را مشخص کنید.

پی شَز تُ ءا ǁب مَع نی یِǁ دَر یا شُ دَنǁ نَ داشت   ــ ــ U ــ U ــ U U ــ ــ U ــ U ــ

 مُستَفعِلُن مَفاعِلُ مُستَفعِلُن فَعَل

اختیارات زبانی: 1ـ حذف همزه در هجای دوم مصراع اوّل

2ـ کوتاه تلفّظ کردنِ مصوّت بلند در هجای هفتمِ مصراع اوّل.

اختیار وزنی: بلند حساب کردن هجای کشیده در پایان هر دو مصراع.

)پایه های آوایی شعر به صورت« مَفعولُ فاعِلاتُ مَفاعیلُ فاعِلُن» نیز قابل جداسازی است.(

5-متن زیر را از نظر قلمرو ادبی تحلیل کنید.

این تنگ عیشی برای او (مولوی) نوعی ریاضت نفسانی بود؛ ناشی از خست و خش کدستی نبود. از زندگی فقط به قدر ضرورت تمتع می برد. بیش از قدر ضرورت را موجب دور افتادن ز خط سیر روحانی خویش می یافت.         

عبدالحسین زرین کوب

این نثر از نمونه های شرح حال نویسی ادبیّات معاصر است؛ می توان آن را دارای نوعی سبک فردی، که از ویژگی های رایج نثر معاصر است؛ یعنی، نام نویسنده اش(زرین کوب) نامید. جملات آن کوتاه، صریح، توصیفی و عینی است.(به توصیف ساده زیستی موالنا پرداخته است.) لحنی صمیمی؛ امّا، جدّی دارد. زبان آن فاخر و از عبارات عامیانه دور است. نثر آن ساده است؛ زیرا، سجع ـ پردازی، بهره گیری از واژگان دشوار و هماهنگ، عبارات عربی و دیگر ویژگی های نثر مصنوع و فنّی در آن دیده نمی شود.

خودارزیابی درس نهم فنون3

خودارزیابی درس نهم فنون3

1- در هر یک از ابیات زیر آرایة ایهام و ایهام تناسب را مشخص کنید و معانی مختلف واژهای که این آرایه را به وجود آورده است، بنویسید.

الف) بگفتـا عشـق شـیرین بر تو چون اسـت     بگفـت از جـان شـیرینم فـزون اسـت    نظامی

واژۀ «شیرین» ایهام دارد. معنی اول: طعم شیرین، معنی دوم: معشوقۀ فرهاد

 ب) چون شبنم اوفتاده بدم پیش آفتاب      مهرم به جان رسید و به عیوق برشدم     سعدی

واژۀ «افتاده» ایهام دارد. معنی اول: قرارگرفته بر روی زمین، معنی دوم: متواضع، فروتن. واژۀ «مِهر»ایهام تناسب دارد. معنی اول: محبّت، معنی دوم: خورشید که با واژه های عیّوق و آفتاب تناسب دارد.

 پ) عرضه کردم دو جهان بر دل کار افتاده   به جز از عشق تو باقی همه فانی دانست   حافظ

واژۀ «باقی» ایهام تناسب دارد. معنی اول: باقی مانده، بقیّه، معنی دوم: جاودان که با فانی تضاد و تناسب دارد.

 ت) نگران با من استاده سحر/ صبح میخواهد از من/ کز مبارک دم او آورم این قوم به جان باخته را/ بلکه خبر   نیما یوشیج

واژۀ »نگران« ایهام دارد. معنی اول: مضطرب، آشفته، معنی دوم: در حال نگریستن.

2-اغراق های به کار رفته در بیت ها و عبارت های زیر را بیابید و توضیح دهید.

الف) گـر بـرگ گل سـرخ کنـی پیرهنش را     از نازکـی آزار رسـاند بدنـش را    طرب اصفهانی

اغراق در توصیف لطافت بدنِ یار که حتّی برگ گُل نیز به بدنش آزار می رساند.

 ب) آن فرو مایه هزار من سنگ بر می دارد و طاقت یک حرف نمی آرد.    سعدی

اغراق در داشتن توان جسمی برای بلند کردن هزار مَن سنگ؛ ولی، از نظر روحی انتقادپذیر نبودن.

3- با توجه به بیت زیر به پرسش ها پاسخ دهید

از خـون و گل و شـکوفه تابوت شـهید     بـر مـوج بلنـد دسـت ها رنگیـن بـود    نصرالله مردانی

الف) اختیارات وزنی بیت را بیابید و نوع آن را مشخص کنید.

ءَ ز خو نُ گُǁ لُ شُ کو فِǁ تا بو تِ شَ ǁهید   ــ ــ U U ــ U ــ U ــ ــ UU ــ  

مُستَفعِلُ فاعِلاتُ مَفعولُن(مُستَفعِلُ) فَع

اختیارات وزنی:

1ـ بلند حساب کردن هجای کشیده در پایان هر دو مصراع.

2ـ ابدال، تبدیل دو هجای کوتاهِ(تِ شَ) به یک هجایِ بلند در رکن سومِ مصراع اوّل.(مُستَفعِلُ به مَفعولُن(

ب) بیت را از نظر قلمرو فکری تحلیل کنید.

توصیف شکوهمندی تشییع پیکر شهدا بر روی دستان مردم به خاطر مقام والای ایشان و بیان احترام مردم به شهدا.

 

خودارزیابی درس هشتم فنون3

خودارزیابی درس هشتم فنون3

1- تفاوت اختیارات زبانی و اختیارات وزنی چیست؟

اختیارات زبانی موجب تغییر در وزن نمی شود؛ فقط، قابلیّت ها و تسهیلاتی درتلفّظ برای شاعر فراهم می سازد تا به ضرورت وزن از آن استفاده کند؛ بی آن که موجب تغییر در وزن شود؛ امّا، اختیارات وزنی امکان تغییراتی کوچک در وزن را به شاعر می دهد. این اختیار به وزن، آهنگِ شعر و ترکیب پایه های آوایی مربوط می شود.

2- کلمات « که» (U )و «کشت» ( ــU ) در کجای مصراع با کلمه «کش» (ــ ) برابر است؟ این اختیار از کدام نوع است؟

در هجای آخر هر مصراع و در پایان نیم مصراع اوزانِ دولَختی. این اختیار، وزنی است و توضیح آن، بلند حساب کردن هجای کوتاه یا کشیده در پایان مصراع است.

3- پس از تقطیع هجایی ابیات زیر، اختیارات وزنی را تعیین کنید:

الف)دسـت در دامـن مـولا زد در        کـه علـی بگـذر و از مـا مگـذر      شهریار

دَ س ت دَر داǁ مَ نِ مو الǁ زَد دَر   ــ U ــ ــ U U ــ ــ ــ ــ   فاعِلاتُن فَعَلاتُن فَع لُن(فَعِلُن(

اختیارات وزنی: 1ـ آوردن فاعِلاتُن به جای فَعَلاتُن در رکن اوّلِ مصراعِ دوم.

2ـ ابدال: تبدیل دو هجای کوتاهِ«مَ گُ» به یک هجای بلند در رکن آخر.

ب) تو با خدای خود انداز کار و دل خوش دار     که رحم اگر نکند مدعی خدا بکند     حافظ

تُ با خُ داǁ یِ خُ دَن داǁ ز کا رُ دِلǁ خُش دار   U ــ U ــ U U ــ ــ U ــ U ــ ــ ــ 

مَفاعِلُن فَعَلاتُن مَفاعِلُن فَع لُن(فَعِلُن(

اختیارات وزنی: 1ـ بلند حساب کردن هجای کشیدۀ پایانِ مصراعِ اوّل.

2ـ ابدال: تبدیل دو هجای کوتاهِ«بُ کُ» به یک هجای بلند

 پ) کیست که پیغام من به شهر شروان برد     یک سخن از من بدان مرد سخندان برد   جمال الد ین عبدالرزاق

کی ست کِ پِی ǁغا مِ مَنǁ بِ شَه رِ شِر ǁوان بَ رَد ــ U U ــ ــ U ــ U ــ U ــ ــ U ــ

  مُفتَعِلُن فاعِلُن مُفتَعِلُن(مَفاعِلُن) فاعِلُن 

اختیار وزنی: قلب»جا به جایی دو هجای کوتاه و بلند؛ یعنی، هجاهای«هشتم و نهم» در مصراع اوّل.(تبدیل مَفاعِلُن به مُفتَعِلُن(

ت) یار با ماست چه حاجت که زیادت طلبیم     دولت صحبت آن مونس جان ما را بس     حافظ

یا ر با ماǁ ست چِ حا جَـتǁ کِ زِ یا دَتǁطَ لَ بیم   ــ U ــ ــ U U ــ ــ U U ــ ــ UU ــ

فاعِلاتُن فَعَلاتُن َعَلاتُن فَع لُن(فَعِلُن(

اختیارات وزنی: 1ـ بلند حساب کردن هجای کشیدۀ پایانِ مصراع اول. 2ـ ابدال: تبدیل دو هجای کوتاهِ»طَ لَ« به یک هجای بلند

در رکن آخر. 3ـ آوردن فاعِلاتُن به جای فَعَلاتُن در رکن اوّل.

 ث) خارکـش پیـری بـا دلـق درشـت      پشـتۀ خـار همـی بـرد بـه پشـت      جامی

خا ر کَش پیǁ ری با دَلǁ قِ دُ رُشت  ــ U ــ ــ ــ ــ ــ U U ــ   فاعِلاتُن مَفعولُن( فَعَلاتُن ) فَعِلُن

اختیار وزنی: ابدال: تبدیل دو هجای کوتاهِ« ر ، هَ» به یک هجای بلند  در رکن دوم.(آوردن مَفعولُن به جای فعلاتُن (

ج) با که گویم به جهان، محرم کو؟             چـه خبـر گویـم بـا بی خبـران؟   مولوی

با کِ گو یَم ǁبِ جَ هان مَحǁ رَم کو   ـ U ــ ــ UU ــ ــ ــ ــ   فاعِلاتُن( فَعَلاتُن) مَفعولُن(فَعَلاتُن) فَع لُن(فَعِلُن(

اختیارات وزنی: 1ـ آوردن فاعِلاتُن به جای فَعَلاتُن در رکن اوّلِ مصراع اوّل.

2ـ ابدال: تبدیل دو هجای کوتاهِ«بِ جَ» به یک هجای بلند در رکن دوم.

3ـ ابدال: تبدیل دو هجای کوتاهِ«خَ بَ» به یک هجای بلند در رکن سوم.

چ) به وفای دل من ناله برآرید چنانک      چنبر این فلک شعوذهگر بگشایید    خاقانی

بِ وَ فا یِǁ دِ لِ مَن ناǁ لِ بَ را ریǁ د چُ نانک    U U ــ U U U ــ ــ U U ــ ــ UU ــ

فَعَلاتُن فَعَلاتُن فَعَلاتُن فَع لُن(فَعِلُن(

اختیارات وزنی:

1ـ آوردن فاعِلاتُن به جای فَعَلاُن در رکن اوّلِ مصراع اوّل.

2ـ بلند حساب کردن هجای کشیدۀ پایان هر دو مصراع.

3ـ ابدال: تبدیل دو هجای کوتاهِ«د چَ» به یک هجای بلند در رکنِ آخرِ مصراع اوّل.

4- وزن ابیات زیر را بیابید و اگر اختیارات شاعری در آنها وجود دارد، مشخص نمایید.

الف) دیگر دلم هوای سرودن نمی کند     تنها بهانة دل ما در گلو شکست    قیصر امین پور

دی گَر دِ ǁلَم هَ وا یِǁ سُ رو دَن نِǁ می کُ نَد   ــ ــ U ــ U ــ U U ــ ــ U ــ U ــ مَفعولُ فاعِلاتُ مَفاعیلُ فاعِلُن

اختیار زبانی: بلند تلفّظ کردن مصوّت کوتاه(کسرۀ اضافه) در هجای ششمِ مصراع دوم.

 اختیار وزنی: بلند حساب کردن هجای کشیدۀ پایانِ مصراع دوم.

 ب) من به زبان اشک خود می دهمت سلام و تو   بر سر آتش دلم همچو زبانه می  روی     شفیعی کدکنی

 مَن بِ زَ با ǁنِ ءَش کِ خُدǁ می دَ هَ مَتǁ سَ ال مُ تُ   ــ U U ــ U ــ U ــ ــ U U ــ U ــ U ــ

 مُفتَعِلُن مَفاعِلُن مُفتَعِلُن مَفاعِلُن

اختیار زبانی: بلند تلفّظ کردن مصوّت کوتاه(کسرۀ اضافه(در هجای ششمِ مصراع دوم.

اختیارات وزنی: بلند حساب کردن هجای کوتاه پایان مصراع اول.

پ) دلم شکسته تر از شیشه های شهر شماست     شکسته باد کسی کاین چنینمان می خواست    سهیل محمودی

دِ لَم شِ کَس ǁتِ تَ رَز شیǁ شِ ها یِ شَه ǁرِ شُ ماست   U ــ U ــ U U ــ ــ U ــ U ــ UU ــ 

مَفاعِلُن فَعَلاتُن مَفاعِلُن فَع لُن(فَعِلُن(

اختیار زبانی: حذف همزه در هجای هفتمِ مصراع اوّل.

اختیارات وزنی: 1ـ بلند حساب کردن هجای کشیدۀ پایانِ هر دو مصراع.

2ـ ابدال: تبدیل دو هجای کوتاه«رِ شُ» به یک هجای بلند در رکن آخرِ مصراع اول.

ت) من ندانم به نگاه تو چه رازی است نهان       که من آن راز توان دیدن و گفتن نتوان      رعدی آذرخشی

مَن نَ دا نَم ǁبِ نِ گا هِǁ تُ چِ را زیǁ ست نَ هان  ــ U ــ ــ U U ــ U U U ــ ــ U U ــ 

فاعِلاتُن(فَعَلاتُن) فَعَلاتُن فَعَلاتُن فَعِلُن

اختیار زبانی:1ـ حذف همزه در هجای سیزدهم مصراع اوّل و هجای سومِ مصرع دوم.

2ـ بلند تلفّظ کردن مصوّت کوتاه (کسرۀ اضافه) در هجای هشتمِ مصراع اوّل.

اختیار وزنی: آوردن فاعِلاتُن به جای فَعَلاتُن در رکن اوّلِ مصراع دوم

 

خودارزیابی درس هفتم فنون3

خودارزیابی درس7 فنون3

1-مهم ترین درون مایة سروده ها و نوشته های ادبی دورة انقلاب اسلامی را بیان کنید.

1 )محکوم کردن استبداد و بی عدالتی؛

2 )ستایش آزادی و آزادی خواهان؛

3)ترسیم افق های روشن و امیدبخش پیروزی؛

4 ) تکریم شهید و فرهنگ شهادت با تکیه بر اُسطوره های ملّی و تاریخی؛

5)طرح اُسوه های تاریخی به ویژه تاریخ اسالم مانند: ، امام علی(ص) پیامبر اکرم )ع)، امام حسین(ع) و چهره های مبارز همچون امام خمینی)ره( .

2- شعر معاصر پیش از انقلاب اسلامی به چند دوره تقسیم می شود؟ نام ببرید.

چهار دوره: الف( دورۀ اوّل، سلطنت رضاخان تا درخشش نیما(از سال 1334 تا شهریور 1323)؛

 ب) آغاز حکومت محمدرضا تا کودتای 28 مرداد 1332؛

 پ) از کودتای 28 مرداد 1332تا قیام پانزده خرداد 1342؛

 ت) از قیام پانزده خرداد 1342 تا پیروزی انقالب در سال 1357؛

3- مهم ترین قالب های نثر بعد از انقلاب اسلامی کدام اند؟ نام ببرید.

ـ داستان کوتاه، خاطره نگاری، زندگی نامه نویسی، نثر(قطعه) ادبی، ادبیّات نمایشی.

4- موضوع کلی هر کدام از آثار زیر را بنویسید:

حیدر بابایه سلام: اصالت فرهنگی و زیبایی روستای زادگاه شهریار.

جای پای خون: داستان و ادبیّات مذهبی

سووشون: رمان اجتماعی، ستایش صلح و آزادگی.

5- شعر احمد عزیزی را از نظر ویژگی های فکری و ادبی شعر انقلاب بررسی کنید:

یاس بوی مهربانی می دهد       عطر دوران جوانی می دهد

 یاس هــا یــادآور پروانه انــد    یاسهــا پیغمبــران خانه انــد

یاس مثل عطر پاک نیـت است    یاس استنشاق معصومـت است

 یاس را آیینه ها رو کرده اند      یاس را پیغمبران بو کرده اند

یاس بوی حوض کوثر می دهد    عطر اخلاق پیمبر می دهد

 حضرت زهرا دلش از یاس بود    دانه  های اشکش از الماس بود

 داغ عطر یاس زهرا زیر ماه      می  چکانید اشک حیدر را به چاه

ِ عشق محزون علی، یاس است و بس      چشم او یک چشمه الماس است و بس

اشک می ریزد علی مانند رود      بر تن زهرا گل یاس کبود

گریه آری گریه چون ابر چمن     بر کبود یاس و سرخ نسترن

قلمرو فکری: توجّه به اُسوه های تاریخ اسالم، ظلم ستیزی و عشق به ائمه.

قلمرو ادبی: شعر یاس، یک مثنویِ آیینی ـ مذهبی در توصیف مظلومیّت و مصائب حضرت زهرا است. شاعر در این مثنوی، ابتدا از شیوۀ بَراعت اِستهلال در جذب مخاطب و شروع مناسب کلام استفاده کرده و در طول شعر نیز از آرایه هایی همچون تشبیه بلیغاِسنادی(فشردۀ غیر اضافی)، استعاره، نمادپردازی و تلمیحات ظریف استفاده کرده است. بهره گیری از آرایۀ لفظی تکرار در واژۀ »یاس» مشهود است. از جمله تشبیهات شعر می توان به «یاس ها یادآور پروانه اند/ یاس ها پیغمبران خانه اند/ یاس مثل عطر پاکِ نیّت است/ دانه های اشکش از الماس بود(این عبارت آرایۀ اغراق نیز دارد.) و ... اشاره کرد.

6- شعر زیر را از نظر سطح فکری بررسی نمایید.

به سان رهنوردانی که در افسانه ها گویند،

گرفته کوله بار زاد ره بر دوش

 فشرده چوب دست خیزران در مشت

گهی پرگوی و گه خاموش

 در آن مه گون فضای خلوت افسانگی شان راه می پویند ما هم راه خود را می کنیم آغاز

 سه ره پیداست

نوشته بر سر هر یک به سنگ اندر

 حدیثی کش نمی خوانی بر آن دیگر

نخستین: راه نوش و راحت و شادی

به ننگ آغشته، اما رو به شهر و باغ و آبادی

 دو دیگر راه: نیمش ننگ، نیمش نام

 اگر سر بر کنی، غوغا و گر دم درکشی، آرام

سه دیگر: راه بیبرگشت بیفرجام

من اینجا بس دلم تنگ است

 و هر سازی که میبینم، بدآهنگ است

بیا ره توشه برداریم

قدم در راه بی برگشت بگذاریم

 ببینیم آسمان»هرکجا« آیا همین رنگ است؟  اخوان ثالث 

در این شعر سرگردانی و حیرانی روشنفکر و تحصیل کردۀ ایرانی در دوره های پیش از انقلاب آشکار است. دغدغه های اجتماعی اخوان این است که آیا همه جا مثل ایران، مردم در نااُمیدی مطلق هستند یا راهی هم برای برون رفت از شرایط نامساعد اجتماعی وجود دارد؟ به نظر اخوان، سه راه برای انتخاب وجود دارد؛ راهِ نوش و راحت و شادی، شهرت طلبی و به سراغ قدرت رفتن یا ترک هستی و نااُمیدی از هر چیزی که هست. این شعر را می توان نوعی رُمانتیسم اجتماعی هم به شمارآورد؛ زیرا، احساسات و دغدغه ها ی اجتماعیِ شاعر را بیان می کند.

7- شعر ققنوس نیما یوشیج را از نظر قالب تحلیل نمایید.

 ققنوس، مرغ خوش خوان، آوازة جهان

 آواره مانده از وزش بادهای سرد

بر شاخ خیزران

 بنشسته است فرد

 برگرد او به هر سر شاخی پرندگان

او ناله های گمشده ترکیب میکند ...

قالب شعر نیمایی است؛ یعنی، وزن و آهنگ دارد و مصراع ها کوتاه و بلند هستند. وزن شعر ناهمسان(یعنی: مَفعولُ فاعِلاتُ مَفاعیلُ فاعِلُن) است که به دلیل نیمایی بودن در مصراع ها، کامل شکل نگرفته است. در این بند از شعر ققنوس، واژگان قافیه«جهان، خیزران و پرندگان» هستند که بدون تبعیّت از الگوی خاصی در پایان مصرع های نخست، سوم و پنجم آمده اند. در مصرع های زوج نیز واژگانِ «فرد، سرد» قافیه ساخته اند. نیما در شعر ققنوس در محور عمودی، با نشاندن واژگانی چون مرغ خوشخوان، شاخِ خیزران، شاخ، پرندگان و ناله های گمشده، آرایۀ مراعات نظیر می سازد و به این ترتیب یک تصویر منسجمِ نمادین خلق می کند.

8- متن زیر از داستان «دو کبوتر، دو پنجره، یک پرواز» اثر سید مهدی شجاعی را از نظر ویژگی های نثر بعد از انقلاب اسلامی بررسی نمایید:

«دو سال مانده بود هنوز به گرفتن دیپلم و وقت سربازی؛ اما طاقتم نمی توانستیم آورد. اول تابستان بود، کارنامه ها را با معدلی همسان گرفتیم و راهی خانه شدیم. با پیشنهادی که تو میخواستی بکنی و هنوز نکرده بودی، من موافق بودم، قبل از اینکه بگویی، گفتم:

پدر رضایت می دهد، با مادر چه کنیم؟ گفتی: رضایت پدر شرط است؛ اما رضایت مادر را هم می گیریم.

به خانه که رسیدیم، تو سراغ پدر رفتی و من سراغ ماد.

بر عکس شد، من مادر را راضی کرده بودم و تو هنوز داشتی با پدر چانه می زدی.

 رفتن هردومان را با هم قبول نمی کرد؛ می گفت رائد برود؛ وقتی برگشت، نوبت حامد و ما که گفتیم ــ مثل همیشه ــ یا هر دو یا هیچکدام. پدر پاسخ داد که: پس هیچکدام.

 من و تو هر دو یک لحظه از حرفمان برگشتیم، بر اساس قراری که نداشتیم، پدر با تعجب و حیرت رضایت نامة تو را نوشت و مرا گفت که صبر کن رائد که آمد، تو می روی و من سر تکان دادم و هیچ نگفتم«.

سال های پس از جنگ، دوران شکوفایی رمان نویسی در ایران بود. در این دوران داستان نویسان مذهبی به ثبت خاطرات حماسه های دوران جنگ و عوالم معنوی آن پرداختند. سیّد مهدی شجاعی از جمله نویسندگان نسل انقلاب است و در داستانش، به توصیف و ستایش پاکبازی و از خودگذشتگی در دوران دفاع مقدّس می پردازد. از گفتگوهای داستان این نکته دریافت می شود که حتّی پدران و مادران به خاطر وطن، حاضر بودند فرزندان خود را راهی جبهه های جنگ کنند.

9- شعر دورۀ بیداری را با شعر معاصر (تا انقلاب اسلامی) از نظر فکری مقایسه کنید.

شعر بیداری را می توان بیانیّۀ ایران نو نامید. دگرگون شدن فضای اجتماعی و نوشدن خواسته های مردم، بُن مایه ها و موضوعات جدیدی را به ادبیّات واردکرد که همگی، خواسته ها و مطالبات ایرانیان بودند. موضوعاتی از جمله: وطن، آزادی، تعلیم و تربیت نوین، قانون، رسیدگی به امور جاری مردم، از بارزترین این مطالبات بود. این خواسته ها با امضای فرمان مشروطیّت، شکل رسمی و قانونی به خودگرفت؛ امّا، به مرور زمان و با بحران های پی در پی سیاسی از جمله: انقراض قاجار، روی کارآمدن رضاخان، مسدودشدن فضای سیاسی و تغییرات فضای سیاسی ـ اجتماعی در ایران، کودتاهای 1323 و 1332 که همگی عدم ثبات سیاسی را در پی داشتند؛ بدنۀ اجتماعی ایران به نااُمیدی رسید و در عمل از دستیابی به آن ها درماند. از این رو در شعر معاصر، بیشترِ مفاهیم و درون مایه ها، با وجود اجتماعی بودن، به دلیل استبداد و محدودیّت فضای اجتماعی و سیاسی، رنگی نمادین به خود می گیرد و شعرا از مواجهۀ مستقیم با نیازهای اجتماعی و خواسته های مردم خودداری می کنند. به همین دلیل، شعر معاصرِ پیش از انقلاب، با وجود اجتماعی بودن، رنگی تغزّلی دارد و تنوّع موضوعات از ویژگی های بارز آن است.

 

خودارزیابی درس ششم فنون3

خودارزیابی درس6 فنون3

1- در ابیات زیر لف ونشرها را بیابید و نوع آنها را مشخص کنید.

 الف) اگر ز خلق ملامت و گر ز کرده ندامت     کشیدم، از تو کشیدم، شنیدم، از تو شنیدم   مهرداد اوستا

ملامت = لفّ1 ،ندامت = لفّ2 ـــ کشیدم = نشر2 ،شنیدم= نشر1(لفّ و نشر نامرتّب(

 ب) فرورفـت و بررفـت روز نبـرد               بـه ماهـی نـم خـون و بـر مـاه گـرد    فردوسی

 فرورفت = لفّ1 ،بَررفت = لفّ2 ـــ به ماهی، نَم خون= نشر1 ،بر ماه، گَرد = نشر2(لفّ و نشر مرتّب(

پ) دل و کشـورت جمـع و معمـور بـاد!       ز ملکـت پراکندگـی دور بـاد!     سعدی

دل = لفّ1 ،کشور = لفّ 2 ـــ جمع = نشر1 ،معمور = نشر2(لفّ و نشر مرتّب(

ت) با آنکه جیب و جام من از مال و می تهی است    ما را فراغتی است که جمشید جم نداشت   فرخی یزدی

جیب = لفّ1 ،جام = لفّ2 ـــ مال = نشر1 ،می = نشر2(لفّ و نشر مرتّب(

2- در ابیات زیر آرایة تضاد را مشخص کنید.

 الف) هر چه جز بار غمت بر دل مسکین من است     برود از دل من، وز دل من آن نرود حافظ

»برود ـ نرود«

 ب) کسی با او نه و او با همه کس         نمانـد هیـچ کـس، او مانـد و بـس     خواجوی کرمانی

»نماند ـ ماند«

 پ) در نیابـد حـال پختـه هیـچ خـام    پـس سـخن کوتـاه بایـد ؛ والسلام مولوی

»پخته ـ خام«

ت) همه غیبی تو بدانی، همه عیبی تو بپوشی   همه بیشی تو بکاهی، همه کمی تو فزایی    سنایی

»بیشی ـ کمّی، بکاهی ـ فَزایی«

 ث) شکر ایزد که به اقبال کله گوشة گل       نخوت باد دی و شوکت خار آخر شد    حافظ

»نخوَت ـ شوکَت، گُل = خار.«

 3- متناقض نما را در ابیات زیر بیابید.

 الف) ز کوی یار می آید نسیم باد نوروزی     از این باد ار مدد خواهی، چراغ دل برافروزی   حافظ

عبارت«چراغ افروختن به مدد باد»، تناقض دارد؛ زیرا، باد چراغ را خاموش می کند.

ب) فلک در خاک می غلتید از شرم سرافرازی    اگر می دید معراج ز پا افتادن ما را   بیدل دهلوی

تناقض در ترکیب«شرمِ سرافرازی»؛ زیرا، سرافرازی و سربلندی موجب شرم و خجالت نمی شود. تناقض در ترکیب«معراج ز پا افتادن»؛ زیرا، معراج به معنی باال رفتن است که نقض کنندۀ از پا افتادن است.

پ) عجب مدار که در عین درد خاموشم        که درد یار پریچهره عین درمان است   فروغی بسطامی

تناقض درعینِ«درمان بودن درد»؛ زیرا، در هر جا درد هست، درمان نیست

 4- در شعر فرخی یزدی در خود ارزیابی (1 )یک اختیار شاعری « زبانی» بیابید.

ا ءان کِ ǁجی بُ جا مِ ǁمَ نَز ما لُǁ مِی تُ هیست     ــ ــ U ــ U ــ U U ــ ــ U ــ U ــ 

مَفعُولُ فاعِلاتُ مَفاعیلُ فاعِلُن

اختیار زبانی: حذف همزه در هجای نهم مصراع اوّل. پایه های آوایی بیت به صورت

«مُستَفعِلُن مَفاعِلُ مُستَفعِلُن فَعَل»نیز قابل جداسازی است.

خودارزیابی درس پنجم فنون3

 

خودارزیابی درس5 فنون3

1- مصو ت « ی» در چه صورت همیشه کوتاه و بلند مصو ت بلند « و» در چه صورت همیشه بلند تلفظ می شود؟

اگر مصوّت بلندِ«ی» در میان واژگان ساده یا واژه با پسوند و پیشوند یا ضمیر پیوسته بیاید؛ همواره کوتاه تلفّظ می شود؛ مثل: بیا، قیامت، عامیانه، دلداری اش که تقطیع آن« دِل/ دا/ رِ/ ءَش» است. مصوّت بلندِ«و» نیز در واژگان تک هجایی از جمله: مو، رو، کو و ... هرگز کوتاه تلفّظ نمی شود؛ فقط واژۀ «سو» در صورت اضافه شدن، ممکن است کوتاه شود.

2- تقطیع مثال های زیر، به صورتی که بین کمانک تقطیع شده است، با کدام اختیارات شاعری مطابقت دارد؟

جادویی ( -U – )	ساقی ما   (-- U U   )	هوی دشت ) U - - U-    (
درخت دوستی (   - U - - - U      (	سوی من       (  -UU)	بهانه (      - - U (
تو گفتی (    - - -       (	شب و روز    (          U - - U (

جادویی(ــ U ــ): اختیار زبانیِ کوتاه تلفّظ کردن مصوّت بلندِ«و» در هجای دوم.( جا دو یی ــ ــ ــ)

ساقیِ ما(ــ U U ــ): اختیار زبانیِ کوتاه تلفّظ کردن مصوّت بلندِ«ی» در هجای دوم. .(سا قی یِ ما ــ ــ U ــ(

آهویِ دشت(ــ U ــ ــ U )اختیار زبانیِ کوتاه تلفّظ کردن مصوّت بلندِ«و» در هجای دوم. اختیار زبانیِ بلند تلفّظ کردن مصوّت کوتاه (کسرۀ اضافه) در هجای سوم. (آ هو یِ دَش ت ــ ــ U ــ U)

درختِ دوستی(U ــ ــ ــ U ــ): اختیار زبانیِ بلند تلفّظ کردن مصوّت کوتاه(کسرۀ اضافه) در هجای سوم(دِ رَخ تِ دو س تی U ــ U ــ U ــ(

سویِ من(U U ــ): اختیار زبانیِ کوتاه تلفّظ کردن مصوّت بلندِ«و» در هجای اوّل.(سو یِ مَن ــ U ــ(

بهانه(U ــ ــ): اختیار زبانیِ بلند تلفّظ کردن مصوّت کوتاهِ پایان واژه در هجای آخر(بَ ها نِ U ــ U)

تو گفتی(ــ ــ ــ): اختیار زبانیِ بلند تلفّظ کردن مصوّت کوتاه در هجای اوّل(تُ گُف تی U ــ ــ(

شب و روز(U ــ ــ U )اختیار زبانیِ بلند تلفّظ کردن مصوّت کوتاه در هجای دوم(شَ بُ رو ز U UــU)

3- پس از تقطیع هجایی ابیات زیر، اختیارات شاعری زبانی به کاررفته در هر کدام را مشخص کنید.

 الف) گفت: ای پسر این نه جای بازی است       بشتاب که جای چاره  سازی است    نظامی

گُف تی پِ ǁ سَ رین نَ جا ǁیِ با زیست    ــ ــ U U ــ U ــ U ــ ــ   مَفعُولُ  مَفاعِلُن  فَعولُن

اختیار زبانی:

1ـ حذف همزه در هجای دوم، پنجم و هجای آخرِ مصراع اوّل.

2ـ حذف همزه در هجای آخرِ مصراع دوم.

 ب) فریــاد کــه در رهگــذر آدم خاکــی     بـس دانـه فشـاندند و بسـی دام تنیدند  فروغی بسطامی

فَر یا د ǁکِ دَر رَه گُǁ ذَ رِ ءا دَ ǁمِ خا کی    ــ ــ U U ــ ــ U U U ــ U U ــ ــ   

مَفعُولُ   مَفاعیلُ   مَفاعیلُ   فَعولُن

اختیار زبانی: بلند تلفّظ کردن مصوّت کوتاه(کسرۀ اضافه) در هجاینهمِ مصراع اوّل.

پ) بر همه اهل جهان سید و سرور علی است ِ    در ره دیـن خـدا، هـادی و رهبـر علی اسـت    قدسی

بَر هَ مِ ءَهǁ لِ جَ هانǁ سَی یِ دُ سَرǁ وَر عَ لیست    ــ U U ــ U U ــ ــ U U ــ ــ U ــ 

مُفتَعِلُن فاعِلن مُفتَعِلُن فاعِلن

اختیار زبانی: 1ـ بلند تلفّظ کردن مصوّت کوتاه(کسرۀ اضافه) در هجای پنجمِ مصراع اوّل و دوم.

2ـ کوتاه تلفّظ کردن مصوّت بلندِ«ی» در هجای نهم مصراع دوم.

3ـ حذف همزه در هجای پایانی هر دو مصراع.

ت) ز دو دیده خون فشانم ز غمت شب جدایی چه کنم که هست اینها گل باغ آشنایی  عراقی

زِ دُ دی دِ ǁخون فِ شا نَم ǁ زِ غَ مَت شَ ǁبِ جُ دا یی  U U ــ U ــ U ــ ــ U U ــ U U U ــ ــ

فَعَلاتُ فاعِلاتُن فَعَلاتُ فاعِلاتُن

اختیار زبانی: بلند تلفّظ کردن مصوّت کوتاه(کسرۀ اضافه) در هجای سیزدهمِ مصراع اوّل.

 ث) تفرج کنــان در هــوا و هــوس    گذشــتیم بــر خــاک بســیار کــس    سعدی

ت َ فَر رُج ǁکُ نان درǁ هَ وا وُ ǁهَ وَس  U ــ ــ U ــ ــ U ــ U U ــ  فَعولُن فَعولُن فَعولُن فَعَل

اختیار زبانی: بلند تلفّظ کردن مصوّت کوتاه(واو عطف) در هجای نهم مصراع اوّل.

 ج) من نمی گویم زیان کن یا به فکر سود باش    ای ز فرصت بیخبر در هر چه هستی، زود باش    بیدل

مَن نِ می گوǁ یَم زِ یان کُنǁ یا بِ فِک رِǁ سو د باش   ــ U ــ ــ  ــ U ــ ــ  ــ U ــ  U  ــ U ــ

فاعِلاتُن فاعِلاتُن فاعِلاتُن فاعِلن

اختیار زبانی: بلند تلفّظ کردن مصوّت کوتاه(کسرۀ اضافه)در هجای دوازدهمِ مصراع اوّل.

چ) بیچارگــی ورا چــو دیدنــد      در چارهگــری زبــان کشــیدند     نظامی

بی چا رِ گی یِ وُ را چُ دی دَند  ــ ــ U ــ U U ــ U ــ ــ     مَفعُولُ مَفاعِلُن فَعولُن

اختیار زبانی: 1ـ کوتاه تلفّظ کردن مصوّت بلندِ«ی» در هجای چهارممصراع اوّل.

2ـ بلند تلفّظ کردن مصوّت کوتاه(کسرۀ اضافه) درهجای پنجمِ مصراع اوّل.

پایه های آوایی بیت به صورت«مَستَفعِلُ فاعِلاتُ فَع لُن»نیز قابل جداسازی است.

ح ) َخلـد گـر بـه پـا خـاری آسـان برآیـد     چـه سـازم به خـاری که در دل نشـیند؟   طبیب اصفهانی

خَ لَد گَرǁ بِ پا خا ǁری یا سان ǁبَ را یَد    U ــ ــ U ــ ــ U ــ ــ U ــ ــ    فَعولُن فَعولُن فَعولُن فَعُولُن

اختیار زبانی: 1ـ کوتاه تلفّظ کردن مصوّت بلندِ«ی» در هجای هفتمِ مصراع اوّل.

 2ـ حذف همزه در هجای هشتم و یازدهمِ مصراع اوّل.

خ) همــه بــرگ بــودن همی ســاختی       بــه تدبیــر رفتــن نپرداختــی    سعدی

هَ م ِ بَرǁ گِ بو دَنǁ هَ می سا ǁخ تی    U U ــ U ــ ــ U ــ ــ U ــ    فَعولُن فَعولُن فَعولُن فَعُل

اختیار زبانی: بلند تلفّظ کردن مصوّت کوتاه(کسرۀ اضافه) در هجای دومِ مصراع اوّل.

 د) آمــد ســوی کعبــه ســینه پرجــوش     چــون کعبــه نهــاد حلقــه در گــوش    نظامی

ءا مَد سوǁ یِ کَع بِ سیǁ نِ پُر جوش    ــ ــ ــ U ــ U ــ U ــ ــ      مَفعُولُ  مَفاعِلُن  فَعولُن

اختیار زبانی: کوتاه تلفظ کردن مصوت بلند در هجای سومِ مصراع اوّل.

 ذ) سوی چاره گشتم ز بیچارگــی                نــدادم بــدو ســر بــه یکبارگــی   فردوسی

سُو یِ چا ǁرِ گَش تَم ǁزِ بی چا ǁرِ گی      ــ U ــ U ــ ــ U ــ ــ U ــ    فَعولُن فَعولُن فَعولُن فَعَل

اختیار زبانی: 1ـ کوتاه تلفّظ کردن مصوّت بلندِ«و» در هجای اوّل مصراع اوّل.

2ـ بلند تلفّظ کردن مصوّت کوتاه (کسرۀ اضافه) در هجای دومِ مصراع اوّل.

 ر) نکوهــش مکــن چــرخ نیلوفــری را      بـرون کـن ز سـر بـاد و خیره سـری را    ناصرخسرو

نِ کو هِشǁ مَ کُن چَرǁ خِ نی لوǁ فَ ری را          U ــ ــ U ــ ــ U ــ ــ U ــ ــ  

 فَعولُن فَعولُن فَعولُن فَعولُن 

اختیار زبانی: بلند تلفّظ کردن مصوّت کوتاهِ پایانِ واژه در هجای نهمِ مصراع دوم

خودارزیابی درس چهارم فنون3

خودارزیابی درس4 فنون3

1- شعر زیر را در دو سطح ادبی و فکری بررسی کنید. (از هر سطح دو مورد)

 از مُلک ادب حکم گزاران همه رفتند      شو بار سفر بند که یاران همه رفتند

 آن گرد شتابنده که در دامن صحراست     گوید چه نشینی که سواران همه رفتند

داغ است دل لاله و نیلی است بر سرو      کز باغ جهان لاله عذاران همه رفتند

 افسوس که افسانه سرایان همه خفتند      اندوه که اندوهگساران همه رفتند

یک مرغ گرفتار در این گلشن ویران        تنها به قفس ماند، هزاران همه رفتند

 خون بار بهار از مژه در فرقت احباب      کز پیش تو چون ابر بهاران همه رفتند     ملک الشعرا بهار

قلمرو ادبی:قالب شعر غزل است. شعر دارای ردیف و قافیه است. وزن عَروضی و تساوی مصراع ها در آن رعایت شده است. آرایه ها در حیطۀ بیان:«بار سفر بستن»، کنایه از آمادۀ حرکت شدن./ترکیب«گَرد شتابنده» اضافۀ استعاری است./«داغ» استعاره از سیاهی وسط گُل الله./«داغ است دل لاله»، کنایه از عزادار بودن./«دل لاله »و «سَرو» استعارۀ مکنیۀ تشخیص./« لاله عِذاران» تشبیهِ کسانی که عِذار(چهرۀ) آن ها مانند لاله زیبا است./«باغ جهان»، اضافۀ تشبیهی است./«مرغ گرفتار»، استعارۀ مصرّحه از انسان اسیر./«گَلشن»، استعارۀ مصرّحه از دنیا./«هَزاران(بلبلان)» استعارۀ مصرّحه از انسان های آزادی خواه./«خون بار بودن»، کنایه از غم بسیار./«چون ابر بهاران همه رفتند»، تشبیه رفتن آدم ها به رفتن ابر بهاری. آرایه ها در حیطۀ بدیع: وجود حُسن تعلیل در بیت سوم./تکرار واژۀ اندوه./ واج آرایی حروف«ر ـ س» در برخی ابیات./ مراعات نظیر بین واژه های(گَرد، دامن، سواران) ـ (لاله ، سَرو، باغ) ـ (مرغ، گَلشن، قفس، هَزار(.

قلمرو فکری: فضای شعر غم گرایانه است و بیانگر بی اعتباری دنیا است. به اعتقاد شاعر، انسان های خوب و شایسته همه از دنیا رفتند و ایران از افراد الیق و آزادی خواه خالی شده که این مسأله، موجب اندوه شاعر شده است و در نبود همراهان خود احساس تنهایی و ناامیدی می کند و راهِ رهایی را ترک دنیا می داند.

2- این سروده را در قلمرو ادبی بررسی کنید.

گریـه را بـه مسـتی بهانـه کـردم        شـکوهها ز دسـت زمانـه کـردم

 آسـتین چـو از چشـم برگرفتـم         سـیل خـون بـه دامـان روانـه کـردم

 از چـه روی چـون ارغنـون ننالـم؟     از جفایـت ای چـرخ دون ننالـم

 چـون نگریـم ز درد و چـون ننالـم     دزد را چـو محـرم بـه خانـه کـردم؟      عارف قزوینی

قلمرو ادبی: قالب شعر تصنیف(ترانه)وضی و تساوی مصراع ها در آن رعایت نشده است. به کارگیری وزنِ شعریِ کم کاربرد. آرایه ها: «دست زمانه»، اضافۀ استعاری./ ترکیب«سیل خون»، اغراق دارد./«آستین از چشم برگرفتن»، کنایه از آگاهی و بیداری است./ شاعر خود را در گریستن و نالیدن به سازِ ارغنون تشبیه کرده است./«چرخ»، استعارۀ مکنیۀ تشخیص./«درد ، دزد» جناس ناقص اختلافی.

3-متن زیر از کتاب »تاریخ بیداری ایرانیان« را در دو سطح زبانی و فکری تحلیل کنید.

« اگرچه ما در این تاریخ خود بیداری ایرانیان را از سال 1322 شروع کردهایم، لکن اگر خیال خود را جمع کنیم و به نظر دقت و انصاف در تاریخ گذشتگان بنگریم، هر آینه به خوبی مشاهده می کنیم که در مجاری سنۀ 1265 بسیاری از امور و وقایع را که دلالت دارد بر بیداری ایرانیان و قدم گذاردن آنها به راه تمدن و باعث و مسبب آن را جز مرحوم میرزا تقی خان امیرنظام احدی را سراغ نداریم؛ چه آن بزرگ مرد از آن یکه اشخاص بود که به قابلیت خود بدون اسباب و مساعدت خارجی از پستی به بلندی رسید. یعنی پسر آشپز قائم مقام بود و در اثنای کار و شغل، خویش را دارای رتبه و مقام صدارت نمود. دوست و دشمن او را از نوادر دهر شمردند و از خلقت های فوق العاده دانسته و کارهای امیرنظام از ترتیب و انتظام قشون و اصلاح کار دفتر و مالیه که خرج، دو کرور اضافه بر دخل بود و عمارت و مرمّت خرابی های دیگر که به زودی محال می نمود و همه در یک دوسال صورت گرفت، گواه و دلیل بزرگی مرد است». ناظم الاسلام کرمانی

قلمرو زبانی: وجود نشانه های سادگی نثر دورۀ مشروطه در ساختار متن مثل: جملاتِ کوتاه، واژگانِ قابل فهم، به کارنبردن عبارت ـ های وصفی دور و دراز و لفظ پردازی های نا به جا، پرهیز از به کارگیری واژگان دشوار و دیریاب عربی. ساختار و ترکیب دستوری کلام در جمله ها درست تر و با طبیعت زبان هماهنگ تر است. وجود برخی واژگان عربی مثل: مالیّه، عِمارت، فوق العاده و ... به دلیل کاربرد اصطلاحیِ آن ها در آن دورۀ تاریخی از زبان فارسی است. وجود واژۀ دخیلِ غیرِ عربی«کُرور» که در نتیجۀ تبادلات فرهنگی ایران و اروپا، در کنار بسیاری از واژگان دیگر به زبان فارسی راه یافتند. از نظر ساختمان بیشتر واژگان ساده است. واژۀ غیر ساده مثل: گذشتگان(وندی)، بزرگ مرد(مرکب) و ... . در قلمرو واژگانی نویسنده از ترکیب های متضادِ«دوست و دشمن، پستی و بلندی» برای تأثیرگذاری بیشتر سود برده است.

قلمرو فکری: مضمون اصلی متن، نوگرایی و تجددخواهی است که از مضامین رایج مشروطه است. نویسنده در این متن، دربارۀ پیشینۀ تحوّلات جامعۀ ایرانی سخن می گوید و منشأ آن را در اقدامات امیرکبیر جستجو می کند. از جمله اقدامات: نظم و سَر و سامان دادن به اوضاع آشفتۀ کشور، آزادی خواهی، تعلیم و تربیت نوین، مبارزه با خرافات، نوگرایی، دشمنی با استکبار و استبداد. این متن را می توان یک نمونه از متن های تحقیقی و تحلیلی این عصر به شمار آورد.

خودارزیابی درس سوم فنون3

خودارزیابی درس سوم فنون3

1- در نمونه های زیر آرایة مراعات نظیر بین کدام واژه ها ایجاد شده است؟ مشخص کنید

الف) مه روشن میان اختران پنهان نمی ماند میان شاخه های گل مشو پنهان که پیدایی      رهی معیری

مَه، روشن، اَختر/ شاخه، گُل

 ب) چون در این میدان نداری دست و پایی همچو گوی اختیار سر به زلف همچو چوگانش گذار   صائب تبریزی

سر، دست، پا، زلف./ گوی، چُوگان، میدان.

پ) بـاغ باران خـورده می نوشـید نـور لرزشـی در سـبزه های تـر دویـد سهراب سپهری

باغ، سبزه./ باران خورده، تَر.

 ت) نرگس از چشمکزدن شد فتنه در صحن چمن شیوه های چشم جادوی توام آمد به یاد محتشم کاشانی

نرگس، چمن./ چشم، چشمک زدن.

 ث) باغ بیبرگی روز و شب تنهاست با سکوت پاک غمناکش ساز او باران، سرودش باد اخوان ثالث

باغ، برگ./ باران، باد./ روز، شب./ ساز، سرود.

 ج) آتش آن نیست که از شعلة او خندد شمع آتش آن است که در خرمن پروانه زدند حافظ

آتش، شعله، شمع./ شمع، پروانه.

چ ( تا ز باغ خاطرت گلهای شادی بشکفد، هر چه در دل تخم کین داری، به زیر خاک کن ملک الشعرا بهار

باغ، گُل، بشکُفد، تخم، خاک.

 ح) ِ از اسب پیاده شو، بر نطع زمین رخ نه زیر پی پیلش بین شه مات شده نعمان خاقانی

اسب، پیاده، رخ، پیل، شهمات، نطع)صفحۀ شطرنج(

 خ) بمیر ای دوست پیش از مرگ اگر می زندگی خواهی که ادریس از چنین مردن بهشتی گشت پیش از ما سنایی

مرگ، زندگی، بمیر، مردن.

 د) دولت عشق بین که چون از سر فقر و افتخار گوشة تاج سلطنت میشکند گدای تو حافظ

دولت، تاج، سلطنت./ فقر، گدا.

 ذ) هر چه رفت از عمر، یاد آن به نیکی میکنند چهرة امروز در آیینة فردا خوش است صائب تبریزی

عمر، امروز، فردا./ چهره، آیینه.

ر) آن زمان که بنهادم سر به پای آزادی دست خود ز جان شستم از برای آزادی فرخی یزدی

سر، پا، دست./ سرنهادن، جان شستن.

 2- در ابیات زیر تلمیح را مشخص کنید و دربارۀ آن توضیح دهید.

الف) حرفی است این که خضر به آب بقا رسید زیـن چرخ دلسـیه، دم آبی ندید کس صائب تبریزی

تلمیح به ماجرای حضرت خضر و جاودانه شدن ایشان. حضرت خضر از بندگان صالح خدا و از همراهان موسی و یوشع(سلام الله علیهم) بود که توانست به آب حیات دست یابد. صائب به دلیل ستمگر بودنِ چرخ و روزگار آن را بعید می داند.

 ب) چشمی دارم چو لعل شیرین همه آب        جسمی دارم چو جان مجنون همه درد

بختی دارم چو چشم خسرو همه خواب          جانی دارم چو زلف لیلی همه تاب خاقانی

بیت اوّل تلمیح به ماجرای عاشقانۀ خسرو و شیرین، شاهزاده های ایرانی و اَرمنی و بیت دوم تلمیح به ماجرای عاشقانۀ لیلی و مجنون، دو تَن از جوانان قبایل عرب که داستان عشقشان مشهور و جهان گیر است

 پ) گواه رهرو آن باشد که سردش یابی از دوزخ نشان عاشق آن باشد که خشکش بینی از دریا سنایی

در مصراع نخست، سرد شدن دوزخ، اشارۀ غیرمستقیمی به روایت گُلستان شدن آتش بر حضرت ابراهیم دارد. مصراع دوم به داستان خشک شدن رود نیل بر حضرت موسی و یارانش هنگام عبور از آن رود، اشاره دارد.

 ت) من نمازم را وقتی میخوانم

که اذانش را باد گفته باشد

 سر گلدستة سرو

من نمازم را پی تکبیره الاحرام علف میخوانم

.. پی قد قامت موج. سهراب سپهری ّ

1ـ تلمیح به آداب و عبارت هایی از نماز مثل اذان، اقامه، تکبیره االحرام(گفتن تکبیر برای شروع نماز)، قدقامت(قدقامت الصلواه) دارد.

2ـ تلمیح به آیۀ یُسَبِّحُ لِلّهِ مَا فی السَّموات وَ مَا فی االرض.

ث) دامـن خـاک شـد ز بس ـد و لعـل تـاج فرعـون و گنـج دقیانـوس     رهی معیری

تلمیح به فرعون، نماد قدرت و پادشاهی که بعد از مرگش تمام عظمت و اعتبار و شکوه او نیز از بین رفت. و اشاره به ناپایداری گنجِ بسیارِ دقیانوس.

ج) شور شیرین تو را نازم که بعد از قرنها      هر که الف عشق زد، نامی هم از فرهاد برد    فاضل نظری

تلمیح به ماجرای عاشقانۀ شیرین و فرهاد(فرهاد عاشق شیرین، شاهزادۀ ارمنی، بود.(

چ) ناقه سنگین می رود در هر قدم گویی ز شوق روح مجنون چنگ در دامان محمل میزند    طالب آملی

تلمیح به ماجرای عشق نافرجام لیلی و مجنون و دلداگی شوریده وار مجنون.

 ح) در آینه دوباره نمایان شد

 با ابر گیسوانش در باد

 باز آن سرود سرخ أنالحق

ورد زبان اوست.    محمدرضا شفیعی کدکنی

تلمیح به گفتۀ معروف حسین حلّاج(از بزرگان صوفیّه) که همواره می گفت اَنا الحَق.

3- آرایة تضمین را در اشعار و عبارات زیر پیدا کنید و ارتباط تضمین را با قسمتهای دیگر متن مشخص کنید..

الف) ایوب با چندین بلا، کاندر بلا شد مبتلا  پیوسته این بودش دعا: الصبر مفتاح الفرج » سنایی

عبارتِ«الصَبرُ مِفتاحُ الفَرج.»تضمین بخشی ازحدیثی از پیامبر اسالم داده اند. (ع) نسبت که در بعضی کُتُب به امام علی (ص) مضمونِ حدیث انسان را به صبر و بردباری دعوت می کند.

 ب) گفت: غالب اشعار او (سعدی) در این زمین به زبان پارسی است. اگر بگویی، به فهم نزدیک تر باشد. کلمّ الناس علی قدر ُ عُقولهم.« گلستان سعدی »

عبارتِ«کَلَّمَ النّاسَ عَلی قَدرِ عُقولِهِم.» متضمن بخشی از گفتار امام علی(ع) به معنای«با مردم به اندازۀ عقل و فهمشان سخن بگو.«

 پ) مکـن گریـه بـر گـور مقتول دوسـت  قـل الحمـدلله کـه مقبـول اوسـت بوستان سعدی

عبارتِ«اَلحَمدُلِلّه»تضمین بخش کوتاهی از آیۀ قرآن که در سوره هایی از جمله: حمد، انعام، کهف، سبا و فاطر آمده است.

 ت) چشم حافظ زیر بام قصر آن حوری سرشت   شیوة »جنات تجری تحتها االنهار« داشت حافظ ِ

 عبارتِ«جَنّاتٍ تَجری مِن تَحتِهَا االَنهار»تضمین بخشی از آیۀ قرآن که در سوره هایی از جمله: البُروج، طه، بقره، آل عُمران، بیّنه، ابراهیم و ... آمده است؛ با مفهوم: بهشت هایی که در زیر(درختان) آن، نهرهایی جاری است.

ث) عاکفان کعبة جلالش به تقصیر عبادت معترف که: »ما عبدناک حق عبادتک سعدی

عبارتِ«مَا عَبَدناکَ حَقَّ عِبادَتِک.»«تضمین حدیثی منسوب به پیامبر اسالم(ص)، به معنی«آن چنان که باید حقّ عبادت تو را به جا نیاوردیم.«

4- شعر فرخی یزدی را در خودارزیابی (1 )از نظر قلمرو فکری تحلیل کنید.

درون مایۀ این شعر آزادی، از مهمترین درون مایه های شعر عصر بیداری است. شاعر، شأن آزادی را در حدّ جان فشانی برای آن بالا برده است.

5- بیت زیر را، به دو صورت برش بزنید و وزن آن را بنویسید:

بگشـود گـره ز زلـف زر تـار    محبوبـــة نیلگـــون عمـــاری    علی اکبر دهخدا

مُستَفعِلُ فاعِلاتُ فَع لُن      ــ ــ U U ــ U ــ U ــ ــ   بُگ شو د گِǁ رِه زِ زُل فِǁ زَر تار

مَفعُولُ مَفاعِلُن فَعولُن      ــ ــ U U ــ U ــ U ــ ــ     بُگ شو دǁ گِ رِه زِ زُل ǁ  فِ زَر تار

 

خودارزیابی درس دوم فنون3

خودارزیابی درس دوم فنون3

1- با خوانش درست بیت ها و درک پایه ّ های آوایی هر بیت، مشخص کنید که وزن کدام بیت همسان و کدام بیت ناهمسان است.

الف) آب زنید راه را هین که نگار میرسـد     مـژده دهیـد بـاغ را بـوی بهار میرسـد مولوی

 مُفتَعِلُن مَفاعِلُن// مُفتَعِلُن مَفاعِلُن   همسانِ دولختی است.

 ب) دلـم سـر به هامـون رها می پسـندد      سـرم بالـش از صخره هـا می پسـندد شهریار

فَعولُن فَعولُن فَعولُن فَعولُن  همسان یک پایه ای است.

پ) باز این چه شورش است که در خلق عالم است؟ باز این چه نوحه و چه عزا و چه ماتم است؟ محتشم کاشانی

مَفعُولُ فاعِلاتُ مَفاعیلُ فاعِلُن   ناهمسان است

ت) گشـتهام در جهـان و آخـر کار دلبـری برگزیـدهام کـه مپـرس حافظ

فاعِلاتُن مَفاعِلُن فَعِلُن  ناهمسان است.

 ث) دل نیست کبوتر که چو برخاست نشیند از گوشة بامی که پریدیم، پریدیم وحشی بافقی

مَفعُولُ مَفاعیلُ مَفاعیلُ مَفاعی   ناهمسان است.

 ج) شفای این دل بیمار جز لقای تو نیست طبیب جان خرابم کسی ورای تو نیست اسیری لاهیجی

مَفاعِلُن  فَعَلاتُن  مَفاعِلُن  فَعِلُن   ناهمسان است.

2- بیت های زیر را تقطیع هجایی کنید و مرز پایه های آوایی هر بیت را مشخص کنید.

الف) راسـتی کـن کـه راسـتان رسـتند   راسـتان در جهـان قـوی دسـتند    اوحدی مراغه ای

را س تی کُنǁ کِ را س تانǁ رَس تَند        فاعِلاتُن  مَفاعِلُن  فَع لُن

ب)محمـد کآفرینـش هسـت خاکـش   هـزاران آفریـن بـر جـان پاکـش      نظامی

مُ حَم مَد کاǁ فَ ری نِش هَسǁ ت خا کَش  مَفاعیلُن  مَفاعیلُن  مَفاعی   

 پ) با آنکه جیب و جام من از مال و می تهی است    ما را فراغتی است که جمشید جم نداشت فرخی یزدی

با ءان کِ ǁ جی بُ جا مِǁ مَ نَز ما لُ ǁمی تُ هیست     مَفعُولُ  فاعِلاتُ  مَفاعیلُ  فاعِلُن

ت) آتـش حب الوطـن چـو شـعله فروزد    از دل مؤمـن کنـد بـه مجمـره اسـپند    ادیب الممالک فراهانی

ءا تَ شِ حُبǁ بُل وَ طَن چُǁ شُع لِ فُ روǁ زَد      مُفتَعِلُن  فاعِلاتُ  مُفتَعِلُن  فَع

 

3-کدام بیت ها دو به دو از نظر وزن با هم یکسان اند؟

 الف) چو بشنوی سخن اهل دل، مگو که خطاست سخنشناس نهای، جان من، خطا اینجاست حافظ

مَفاعِلُن   فَعَلاتُن   مَفاعِلُن   فَع لُن(فَعِلُن)

 ب) جانـــا نظـــری کـــه ناتوانـــم بخشـا کـه بـه لـب رسـید جانـم عراقی

مَفعُولُ   مَفاعِلُن   فَعولُن

 پ) برداشـته دل ز کار او بخـت درمانـد پـدر بـه کار او سـخت نظامی

مَفعُولُ    مَفاعِلُن   فَعولُن

 ت( بیـا بـه خانـة آلاله هـا سـری بزنیـم      ز داغ بـا دل خـود حـرف دیگری بزنیم     قیصرامین پور

مَفاعِلُن  عَلاتُن  مَفاعِلُن   فَع لُن(فَعِلُن) (

4-نشانه های هجایی بیت های زیر را به دو صورت برش بزنید؛ پس از تعیین پایه های آوایی، وزن هر یک را بنویسید.

الف ) همت طلب از باطن پیران سحرخیز      زیرا که یکی را ز دو عالم طلبیدند   فروغی بسطامی

مُستَفعِلُ   مُستَفعِلُ   مُستَفعِلُ  مُستَف   ــ ــ  U U  ــ ــ U U ــ ــ U U  ــ ــ

مفعُولُ  مَفاعیلُ  مَفاعیلُ    مَفاعی    ــ ــ U  U ــ ــ U    U ــ ــ U   U ــ ــ

ب) کشتی شکستگانیم، ای باد شرطه برخیز باشـد    کـه بازبینیـم دیـدار آشـنا را     حافظ

مُستَفعِلُن فَعولُن مُستَفعِلُن فَعولُن   ــ ــ U ــ U ــ ــ ــ ــ U ــ U ــ ــ

مَفعُولُ فاعِلاتُن مَفعُولُ فاعِلاتُن    ــ ــ U ــ U ــ ــ ــ ــ U ــ U ــ ــ

پ) ای سـرو بلنـد قامـت دوسـت     وه وه کـه شـمایلت چـه نیکوسـت   ! سعدی

مُستَفعِلُ  فاعِلاتُ   فَع لُن   ــ ــ U U ــ U ــ U ــ ــ

مَفعُولُ   مَفاعِلُن   فَعولُن    ــ ــ U U ــ U ــ U ــ ــ

ت) لبخنـد تـو خلاصـة خوبی هـا اسـت    لَختـی بخنـد، خنـدة گل زیبـا اسـت    قیصر امین پور

مُستَفعِلُن   مَفاعِلُ   مَفعولُن    ــ ــ U ــ U ــ U U ــ ــ ــ

مَفعُولُ   فاعِلاتُ   مَفاعیلُن    ــ ــ U ــ U ــ U U ــ ــ ــ

5- بیت ادیب الممالک را در خودارزیابی شمارة 2 از نظر قلمرو فکری تحلیل کنید.

مضمون بیت«آتش حُبّ الوطن چو شعله فُروزد/ از دلِ مؤمن کُند به مِجمَره اسپند»، وطن دوستی است. وقتی عشق و علاقه به وطن بر دل و جان انسان اثر بگذارد؛ می تواند باعث بی قراری دائمی یک فرد شود؛ زیرا، همیشه نگران وطن خویش است. پیامبر اسالم فرموده اند:«حُبّ الوطن مِنَ الایمان» اهل ایمان دوستدار وطن هستند. عطار نیشابوری گوید:«از آن حُبّ الوطن ایمان پاک است/ که معشوق اندرون جان پاک است«

خودارزیابی درس اول فنون3

خودارزیابی درس اول فنون3

1- چه عواملی در ایجاد نهضت بازگشت ادبی مؤثر بودند؟

الف-تاراج کتابخانة اصفهان که سبب شد تعدادی از کتابهای کتابخانة سلطنتی به دست مردم افتد و ارتباط مجدد اهل ذوق با ادب کهن برقرار شود؛

ب- توجه به ادبیات در دربار قاجاریه و رونق بازار شعر و شاعری و مدح شاهان؛

ج- تضعیف جامعه بر اثر شکست ایران از روسیۀ تزاری.

2- مهمترین عوامل فرهنگی و اجتماعی مؤثر بر ادبیات عصر بیداری را بررسی کنید.

الف- تأثیر جنگهای نافرجام ایران و روس؛

ب- توجه مردم به واقعیت ها و امکانات فنی دنیای جدید؛

ج- کوشش های عباس میرزا، ولیعهد فتحعلی شاه، در روی آوردن به دانش و فنون نوین؛

د- اعزام دانشجویان ایرانی به خارج از کشور برای تحصیل؛

ه- رواج صنعت چاپ و روزنامه نویسی و ترجمه و نشر کتاب های غربی؛

و- تأسیس مدرسة دارالفنون به فرمان امیرکبیر و آموزش دانش های نوین در آن.

3- درونمایه های ادبیات فارسی در دوران بیداری را بیان کنید.

مثل آزادی، وطن، قانونخواهی و مبارزه با استبداد و استعمار شکل گرفت. همچنین در کنار این مفاهیم بحث از حقوق اجتماعی، برانگیختن احساسات ملی و میهنی، توجه به فراگیری علوم جدید، پیکار با بیگانه و بیگانه خواهی، انتقاد از نابسامانی ها، نفی عقاید خرافی در جامعه و سخن از حقوق زنان نیز در جایگاه بعدی قرار داشت.

4- ویژگی های شعر هر یک از شاعران زیر را بنویسید: فرخی یزدی، عارف قزوینی، ایرج میرزا

فرخی یزدی: او را به سبب آزادی خواهی، به زندان انداختند. تحت تأثیر شاعران گذشته، به ویژه مسعود سعد و سعدی بود. آشنایی با سعدی طبع فرخی را شکوفا ساخت. فرخی یزدی مفهوم آزادی را در اشعار خود تغییر داده است.وی با حفظ سنت شعری، آزادی را معشوق خود قرار داده است.

عارف قزوینی: شعر عارف ساده و دور از پیچیدگی بود. وی مضامین وطن دوستی و ستیز با نادانی را با آوازی زیبا و پرشور می خواند. سوز و شوری که در شعر عارف نمایان است، نشان از دردمندی و عشق او به میهن است.

ایرج میرزا: در به کارگیری تعبیرات عامیانه و آفریدن اشعاری ساده و روان مهارت بسیار داشت. در طنز، هجو و هزل چیره دست بود. در شعر وی اگرچه اندیشه های نوگرایانه وجود دارد، ولی جایگاه خانوادگی (از نوادگان فتحعلی شاه قاجار) و تفکرات شخصی او، مانع از آن می شود

5- در شعر دورۀ بیداری از نظر زبانی چه تحولاتی دیده می شود؟

در این دوره، ادبیات ـ به ویژه شعر ـ برای آنکه بتواند با تودة مردم ارتباط برقرار کند، زبان محاوره را برگزید تا قابل فهم تر باشد و مفاهیم جدید را با زبانی ساده انتقال دهد. به این ترتیب نهضت ساده نویسی همراه با نهضت آزادی خواهی شکل گرفت، نویسندگان و شاعران مظاهر استبداد و استعمار را نقد میکردند و برای بیان دیدگاه خود زبان ادبی را برمی گزیدند.

6- نثر فارسی در دورة بیداری چه تحولاتی یافت؟

در سال های انقلاب مشروطه در نثر فارسی دگرگونی هایی به وجود می آید که نثر را به سمت سادگی و بی پیرایگی سوق می دهد؛ از آن جمله می توان به رواج و گسترش روزنامه نگاری، روی آوردن به ترجمه و ادبیات داستانی بر اثر ارتباط با ادبیات اروپا و تغییر مخاطب نوشته ها اشاره کرد.

7- دو تن از پیشگامان رمان نویسی قبل از مشروطه را نام ببرید و از هر کدام اثری بنویسید.

محمدباقر میرزا خسروی با رمان «شمس و طغرا» و میرزا حسن خان بدیع با دو اثر «شمس الدین و قمر» و «داستان باستان».

8- توضیح دهید قائم مقام فراهانی در حوزۀ نثر فارسی چه جایگاهی دارد؟

قبل از وی سبک نویسندگان فارسی با تکلف و تصنع همراه بود. او با تغییر سبک نگارش، تکلف را در نثر از بین برد و مسائل عصر را با کاربرد زبان و اصطلاحات رایج و آمیخته به شعر و ضرب المثل های لطیف، به سبک گلستان سعدی نوشت و موجب اقبال عامه به نثر گردید. عبارات کوتاه او نیز گاه موزون و مسجع اند. قائم مقام احیاکنندة نثر فارسی است

 

خود ارزیابی درس دوازدهم علوم و فنون2

خود ارزیابی درس دوازدهم علوم و فنون2

1- کنایه ها را در مثال های زیر بیابید.

الف) عاقل چون خلاف اندر میان آید، بجهد و چون صلح بیند، لنگر بنهد.   گلستان سعدی

لنگر نهادن = اقامت کردن، سکونت کردن، توقف کردن.

ب) ای پای به گل فرو شده، ای خستة تیر بلا، همه ما را خوانید؛ گرد در ما گردید. کشف الاسرار میبدی

پای به گِل فروشده =گرفتار شدن، درمانده و ناتوان شدن./گِردِ دَرِ کسی گَردیدن= متوسّل شدن به کسی، طلب کردن چیزی.

پ)دلها اگر چه صاف، ولی از هراس سنگ آیینه بود میل تماشا شدن نداشت سلمان هراتی

صاف بودن دل = صمیمیّت، پاک و بی گناه بودن./ میل تماشا نداشتن = عالقه ای به خودنمایی و ابراز وجود نداشتن.

 ت) بگفتا دل ز مهرش کی کنی پاک بگفت آنگه که باشم خفته در خاک نظامی

دل از مِهر پاک کردن = عشق کسی را فراموش کردن./ در خاک خفتن = مُردن.

 ث) در هر طرف ز خیل حوادث کمینگهی است زان رو عنانگسسته دواند سوار عمر حافظ

کمین گه = موقعیّت و خطر تهدید./ عِنان گُسسته = باسرعت و بدون توقّف رفتن.

 ج) به کس مگوی که پایم به سنگ عشق برآمد که عیب گیرد و گوید چرا به فرق نپویی سعدی

پا به سنگ بَرآمدن= به مشکل یا مانعی برخوردن./ به فرق)سَر( پوییدن = با اشتیاق در کاری قدم گذاشتن

 2- مفهوم کنایی عبارت های زیر را مشخص کنید:

الف) چنین است رسم سرای درشت       گهی پشت بر زین، گهی زین به پشت   فردوسی

گهی پشت بر زین بودن گهی زین به پشت بودن = تجربه کردن شرایط خوب و بد زندگی، پیروز شدن و شکست خوردن.

ب) از مکافات عمل غافل مشو         گندم از گندم بروید جو ز جو   مولوی

گندم از گندم بِرویَد جُو ز جُو = نتیجۀ هر کار به خود ما بازمی گردد. هر عملی عکس العمل خاص خود را دارد.

پ) نقشی بر آب میزنم از گریه حالیا      تا کی شود قرین حقیقت، مجاز من    حافظ

نقش بر آب زدن = کار بیهوده انجام دادن.

ت) قمری ریخته بالم به پناه که روم؟    تا به کی سرکشی ای سرو خرامان از من؟    کلیم همدانی

ریخته بال بودن = درمانده و بیچاره شدن./ سَرکِشی = نافرمانی.

3- در نمونه های زیر کنایه ها را بیابید و مفهوم کنایی آنها را بیان کنید.

الف) ای که پنجاه رفت و در خوابی      مگر این پنج روز دریابی    سعدی

در خواب بودن = غافل از گذر عُمر./ این پنج روز دریافتن = قدر زمان و عُمر را در مهلت اندک دانستن.

ب) بس بگردید و بگردد روزگار      دل به دنیا در نبندد هوشیار      سعدی

دل نبستن = وابستگی عاطفی به امری یا کسی پیدا نکردن.

پ) از در درآمدی و من از خود به در شدم       گویی کزین جهان به جهان دگر شدم     سعدی

از خود بی خود شدن = بیهوش شدن، بی قراری، بی اختیار شدن./ به جهان دگر شدن = مُردن. جهان دگر = آخرت، عالَم روحانی، دنیای پس از مرگ.

ت) الهی پیشانی برخاک نهادن آسان است؛ دل از خاک برداشتن دشوار است.    حسن زاده آملی

پیشانی بر خاک نهادن = عبادت کردن./ دل برداشتن از خاک = ترک وابستگی و عالقه به چیزی.

ث ) در سلطان و شه را روزها بیهوده کوبیدن،      دگر در کوی شاه خود کنم خاکی به سر امشب      محوی

در کوبیدن = متوسل شدن، درخواست کمک کردن./ خاک بر سر کردن = چاره جویی در نهایت بیچارگی.

4- ویژگی های زبانی و فکری مثال های خودارزیابی 2 را بررسی کنید.

الف) قلمرو زبانی: زبان شعر ساده و روان است. خالی از واژه های عربی. واژۀ«دُرُشت» در معنای«خَشن و ناملایم» به کار رفته. حذف فعلِ «است» به قرینۀ معنوی. تکرار واژه، برای تأکید. ضرب المثل شدن بیت.

قلمرو فکری: شعر واقع گرا است؛ بازگوکنندۀ مفاهیم عملی و اخالقی در زندگی است و برخوردی منطقی با رُخ دادهای زندگی دارد؛ امّا، نشانه های جبرگرایی در آن دیده می شود و می گوید:«رسم دنیا این است که گاهی اتّفاقات خوب برای ما رقم بزند، گاهی اتّفاقات بد؛ چه بخواهیم چه نخواهیم.«

ب) قلمرو زبانی: شعر ساده، روان و قابل درک است. کاربرد کلمات عربی مثلِ«عَمل، مکافات، غافل»، فعل«مَشو» شکل تاریخیِ، فعلِ نهی است که امروزه به جای آن، «نشو» به کار می رود. حذف فعل«بِرویَد» به قرینۀ لفظی. کاربرد مضارع التزامی«بِرویَد» به جای مضارع اخباریِ«می رویَد». ضرب المثل شدن بیت.

ت)قلمرو فکری: شعر کاملا رنگ تعلیمی دارد. نکته ای حِکمی و در عین حال دینی را بیان می کند. رواج و گسترش حسِّ مذهبی، توجّه به آخرت و نتیجۀ اعمال. در آموزه های دینی، بخصوص در قرآن، مؤمنان به دقّت در اعمال خود سفارش شده اند؛ زیرا، هر عمل خوب و بدی، حتّی اندک از جانب خدا بی پاسخ نخواهدماند.

الف) قلمرو زبانی: شعر از زبان کنایی و ادبی بهره می گیرد و شاعر با بهره گیری از واژگان«قرین، حقیقت و مَجاز»، فهم بیت را دشوار کرده است. کاربرد«حالیا»، در معنی«اکنون» که قید است. آوردن فعلّ«شَوَد» به جای مضارع اخباریِ«می شَوَد». واژگان«حقیقت و مَجاز» با هم رابطۀ معنایی تناسب دارند.

قلمرو فکری: فضای شعر درون گرایانه و عاطفی است همراه با یأس و نااُمیدی. شعر در بردارندۀ احساسات و بی تابی های درونی شاعر برای دستیابی به آرزوها و آمال خویش است و راه حل را در مناجات، سوز و گداز و گریه و زاری می بیند.

ب) قلمرو زبانی: واقع گرایی شعر. کم شدن لغات عربی. واردشدن واژه های کوچه بازاری در شعر. شاعر دستی در ساخت واژگان نو داشته است، مثلِ«ریخته بال». واژۀ«سرکشی» درمصرع دوم می تواند هم فعل باشد هم اسم. در صورتی که آن را اسم تلقّی کنیم، در مصرع دوم، فعل«می کنی» به قرینۀ معنوی حذف است. «سَرو خرامان»، ترکیب وصفی و منادا است. «که» ضمیر پرسشی به معنای «چه کسی» است. کاربرد حرف اضافۀ«به» در مصراع اوّل به معنای«دَر» که از ویژگی های باقی مانده در زبان این دوره است.

پ)قلمرو فکری: درون گرا، ذهنی و معناگرا، احساساتی بودن شعر که در آن یأس، نااُمیدی و نارضایتی سُراینده کامالً محسوس است

5- وزن بیت زیر را بیابید:

زنده به بوی توام، بوی ز من وا مگیر     تشنة روی توام، باز مدار از من آب     عراقی

وزن بیت  مُفتَعِلُن فاعِلُن// مُفتَعِلُن فاعِلُن است.

 

خود ارزیابی درس یازدهم علوم و فنون2

خود ارزیابی درس یازدهم علوم و فنون2

1- کدام یک از بیت های زیر، دارای نظم همسان دولختی است؟ پس از تعیین پایه های آوایی هر یک، وزن آن را بنویسید:

الف) یک عمر دور و تنها، تنها به جرم اینکه    او سرسپرده میخواست، من دل سپرده بودم    بهمنی

وزن بیتِ همسان دولختی است. مُستَفعِلُن فَعولُن مُستَفعِلُن فَعولُن می شود مفعول فاعلاتن هم در نظر گرفت.

 ب) درودی چو نور دل پارسایان      بدان شمع خلوتگه پارسایی      حافظ

2- در نمونه های زیر، بیت هایی را که وزن همسان دولَختی دارند، مشخص کنید:

الف) الفبای درد از لبم میتراود      نه شبنم که خون از شبم میتراود     قیصرامین پور

ب) آیینة سکندر، جام می است بنگر      تا بر تو عرضه دارد احوال ملک دارا   حافظ

وزن بیتِ همسان دولختی است. مفعول فاعلاتن مفعول فاعلاتن

پ) ای صبح شب نشینان جانم به طاقت آمد     از بس که دیر ماندی چون شام روزه داران    سعدی

وزن بیتِ همسان دولختی است. مفعول فاعلاتن مفعول فاعلاتن

ت) چو دل بر نهی بر سرای کهن       کند ناز وز تو بپوشد سخن     فردوسی

3- پایه های آوایی بیت های زیر را مشخص کنید و با ذکر دلیل بنویسید که چرا ابیات زیر دارای وزن همسان دولختی هستند؟

الف) باغ سلام می کند، سرو قیام می کند     سبزه پیاده می رود، غنچه سوار می رسد    مولوی

وزن بیتِ همسان دولختی است مُفتَعِلُن مَفاعِلُن مُفتَعِلُن مَفاعِلُن

 ب) ا ی صاحب کرامت، شکرانةسلامت    روزی تفقدی کن درویش بینوا را    حافظ

 وزن بیتِ همسان دولختی است مستَفعِلُن فَعولُن مُستَفعِلُن فَعولُن

دلایل دولختی بودن بیت ها: 1ـ در پایان هر نیم مصراع مکثی آشکار وجود دارد؛ گویا یک مصراع تمام می شود. 2ـ پایه های آوایی ، یک در میان و متناوب است. 3ـ هجای پایانی هر نیم مصراع، مثل پایان مصراع، همیشه بلند است. 4ـ تعداد پایه های بیت، در اوزان دولختی همیشه زوج است

4- بیت زیر را بخوانید و مطابق جدول زیر، پایه های آوایی، وزن و نشانه های هجایی آن را بنویسید.

 ای دوست شکر خوشتر یا آن که شکر سازد؟     خوبی قمر بهتر، یا آن که قمر سازد؟    مولوی

پایه های آوایی: ءِی دو ستǁ شِ کَر بِه تَرǁ یا ءان کِǁ شِ کُر سا زَد

وزن: مَفعولُ مَفاعیلُن مَفعولُ مَفاعیلُن

نشانه هایی هجایی: ــ ــ U   U ــ ــ ــ   ــ ــ U  U ــ ــ ــ

5-برای هر کدام از موارد زیر از خودارزیابی ها نمونه ای بیابید و بنویسید:

الف) مجاز: در بیت«الف» از سؤال دوم: الفبای درد، مَجاز از سخن ـ در بیت«ت»: سخن، مَجاز از پند و اندرز

ب) استعاره: در بیت«پ» از سؤال دوم: صبح و در بیت«الف» از سؤال سوم: باغ، سَرو، سبزه، غنچه؛ استعارۀ مکنیّۀ تشخیص

پ) تشبیه: در بیت«پ» از سؤال دوم: تشبیهِ درود به نور دلِ پارسایان و در بیت«ب» از سؤال دوم: جام مِی به آیینۀ اسکندر.

6- بیت خودارزیابی 4 را از نظر فکری تحلیل کنید.

در بیت درون مایه ای عارفانه نهفته است. به سلسله مراتب و ارزش معشوق اَزلی(خدا) اشاره دارد. از نظر مولانا آن چه بیشتر، شایستۀ دوست داشتن است؛ آفرینندۀ پدیده های هستی و معشوق اَزلی است. این بیت، بیانگر جمال گرایی عارفانه است که در این دیدگاه، برای دوست داشتن و دوست داشته شدن، صاحب جمال بر مخلوق جمیل(زیبا) برتری دارد.

 

خود ارزیابی درس دهم علوم و فنون2

خود ارزیابی درس دهم علوم و فنون2

1- ویژگی های زبانی، ادبی و فکری سرودة زیر را استخراج کنید:

روزگاری شد ز چشم اعتبار افتاده ام     چون نگاه آشنا از چشم یار افتاده ام

دست رغبت کس نم یسازد به سوی من دراز   چون گل پژمرده بر روی مزار افتاده ام

اختیارم نیست چون گرداب در سرگشتگی    نبض موجم، در تپیدن بی قرار افتاده ام

 عقدهای هرگز نکردم باز از کار کسی     در چمن بیکار چون دست چنار افتاده ام

 همچو گوهر گر دلم از سنگ گردد دور نیست     دور از مژگان ابر نوبهار افتاده ام   صائب

قلمرو زبانی: کاربرد واژگانی مثل:«نبض، دراز، عُقده، پژمُرده، مزار، بیکار و...» نشان دهندۀ گسترش دایرۀ واژگان شعری است. ترکیباتی چون:«از چشم افتاده ام، عُقده بازنکرده ام، دور افتاده ام، دور نیست»، نشان دهندۀ ورود زبان عامّه به شعر و ساده شدن آن است. فعل«افتاده ام» در برخی ابیات در معنی تاریخیِ خود به کار رفته است.(بی قرار افتاده ام = بی قرار شده ام)، کاربرد ترکیبات تازه مانند: نبض موج، چشم اعتبار، کاربردِ واژگان عربی کمتر از سبک عراقی است.

 قلمرو ادبی : شعر در قالب غزل است. در آن ردیف دشوار فعلیِ(افتاده ام) دیده می شود. بهره گیری صائب، از صُور خیال تصادفی و اتّفاقی نیست. او آگاهانه، تشبیهات گوناگونی را برای بیان منظور و توصیف روحیّات و احوال خود به کار می برد.«چون نگاه آشنا، چون گُل پژمرده، چون گرداب سرگشتگی، بیکار چون دست چنار. استعاره ها: چشم اعتبار، دست رغبت، نبض موج، دست چنار، مژگان ابر = استعارۀ مکنیّۀ تشخیص. کنایه ها: از چشم افتادن کنایه از بی اعتبار شدن. عُقده بازنکردن: کنایه از مشکلی حل نکردن. صائب از تصاویرِ در دسترس، واقعی و ملموس محیط اطرافش برای تصویرسازیِ بدیع و تازه، بهره می بُرد. با هدفِ قابل درک ساختن آن ها برای عموم مردم. از جمله: گُل پژمُرده بر روی مزار، دست بیکار چنار.

قلمرو فکری: شعر سراسر معنی گرا است. صائب یک مفهوم را با مضمون های مختلف و متنوّع بیان کرده است. او دچار بحران هویّت و یأس فلسفی شده است؛ این بحران، بیهودگی و بی ثمری حیاتش را در قالب تشبیهات و مضمون های مختلف بازگو می کند. با توجّه به واژه های موجود در شعر، نارضایتی شاعر از بخت و اقبال خود، محسوس است.

2-بیت های زیر را از نظر ویژگی ادبی بررسی کنید.

الف) ای گل که موج خندهات از سر گذشته است      آماده باش گریة تلخ گلاب را   صائب

شاعر مقصود خود را در تک بیت(بیت فرد) با بهره گیری از حُسن تعلیلی پنهان و ظریف به طور خالصه بیان کرده است.(گُل باید برای گریۀ تلخ گلاب گیری آماده گردد؛ زیرا، غافل و بی خبر از ناپایداری دنیا با خیال جاودانه بودنِ حیات، شاد و خندان است. موج خنده: تشبیه فشردۀ اضافی، گُل که با واژۀ «ای» مورد خطاب قرارگرفته و گریۀ گُلاب: استعارۀ مکنیّۀ تشخیص هستند. سَر: مجاز، گُل نماد زیبایی ها. گریۀ تلخ گلاب: حس آمیزی. خنده و گریه: تضاد. گُل و گُلاب: مراعات نظیر و اشتقاق

 ب) به یک کرشمه که در کار آسمان کردی      هنوز می پرد از شوق چشم کوکب ها   صائب

بیت حُسن تعلیل دارد؛ پریدن مُدام چشم ستارگان و درخشیدن آن ها نتیجۀ یک کِرشمۀ خداوند در کار خلقت آسمان است. شاعر با حُسن تعلیل به بیان مفهومی، عارفانه پرداخته است؛ کِرِشمه اصطالحی عرفانی است. منظور از آن توجّه معشوق به عاشق است(توجّه حق به بندۀ خود). کنایه از توجّه و هنرنمایی بسیار اندک، از جانب حق. چشم: مَجاز از پلک، آسمان مَجاز از کُل ستارگان و سیّارات منظومۀ شمسی. چشم کوکب: استعارۀ مکنیّۀ تشخیص، پریدن چشم کوکب ها: کنایه از درخشیدن ستارگان، واج آرایی صامت«ر» و «ش»، مراعات نظیر بین کلماتِ«کرشمه ـ چشم»، «کوکب ـ آسمان«

3- سبک نثر دورة هندی را با نثر دورۀ عراقی از نظر زبانی تحلیل کنید.

شباهت ها: 1ـ نثرِ سبک عراقی در دوره هایی از حیات خود، به دلیل گرفتار شدن در افراط های زبانی، به سستی و دشواری گرایید. کاربرد لغاتِ ترکی ـ مُغولی در کنار واژگان عربی کم کاربرد و غریب، آن را دشوار و خسته کننده می کرد. در نثر سبک هندی نیز وجود برخی از این ویژگی ها، نثر را سست، دیریاب و کسالت بار می کند. 2ـ ترکیب و درآمیختن نثر با نظم. 3ـ توجّه به موضوعات تاریخی. 5 ـ نثر سبک هندی تقلیدهایی عموماً ناموفّق از سبک عراقی است. تفاوتها: 1ـ کاهش واژگان عربی در سبک هندی و افزایش واژگان ترکی ـ مُغولی. 2ـ جملاتِ طولانی. 3ـ جمع بستن کلمات با نشانۀ«ات» عربی. 4ـ کاربرد وجه وصفی 5 ـ مطابقت صفت و موصوف که در نثر سبک عراقی کمتر به چشم می خورد.

4- در مورد دلیل نگارش کتاب های لغتنامه در دورة هندی تحلیل کنید.

ترکیب واژگان زبان فارسی با واژگان ترکی ـ مغولی و عربی که باعث دشوارشدن متن ها شد و گسترش زبان فارسی در خارج از مرزهای ایران استفاده از لغت نامه را گسترش داد.

5- بیت زیر را از نظر زیبایی شناسی تحلیل کنید:

ز منجنیق فلک سنگ فتنه می بارد      من ابلهانه گریزم به آبگینه حصار    عرفی شیرازی

در بیت ترکیباتِ«منجنیق فلک، سنگ فتنه»، تشبیه فشردۀ اضافی هستند. حصار آبگینه: استعارۀ مصرّحه از پناهگاه نامطمئن و سُست. سنگ فتنه می بارد: استعارۀ مکنیّۀ تشخیص، آبگینه و سنگ: در تقابل هم هستند و مفهومی متضاد دارند.

6- وزن بیت زیر را بررسی کنید:

تو این عهدی که با من بسته بودی    مگر بهر شکستن بسته بودی    طالب آملی

وزن بیت مَفاعیلُن مَفاعیلُن مَفاعی

7- متن زیر را از کتاب تاریخ عالم آرای عباسی از نظر ویژگی های زبانی و ادبی نثر این دوره (قرنهای دهم و یازدهم) بررسی نمایید:

از طبقه علیه شعرا که ناظمان مناظم سخن پیرایی و پیرانه بندان سلسله معنی آرایی اند در آن هنگام در اردوی معّلا و ممالک محروسه، شاعران سخنور و سخنوران بلاغت گستر بی  شمار بودند در اوایل حال حضرت خاقانی جنت مکانی توجه تمام به حال این طبقه بود.

اسکندر بیگ ترکمان

قلمرو زبانی: کاربرد تتابع اضافات درعبارت هایِ«ناظمانِ مناظمِ سخن پیرایی، پیرایۀ بندانِ سلسلۀ معنی آرایی، اوایلِ حالِ حضرتِ خاقانی»، برای مدح و ستایش. استفاده از واژگان عربی به میزان چشمگیر. کاربرد واژگان مرکّب مانندِ سخن پیرایی، پیرایۀ بند، معنی آرایی، جنّت مکان و ... به دلیل تمایل به اِطناب و کاربرد مفاهیم مترادف در نثر مصنوع سبک هندی. رعایت تناسب موصوف و صفت به شیوۀ دستور زبان عربی در ترکیبِ ممالک محروسه، صفت مؤنث و موصوف جمع مکسّر. در ترکیبِ طبقۀ علّیّه، صفت مؤنّث با موصوف مؤنّث. کاربرد جملات طولانی، پیچیدگی و دشواری معنا به خاطر کلمات ترکی و مُغولی.

قلمرو ادبی: در این سبک، نویسنده بیشتر به لفظ، ساختار و هم آهنگ کردن واژه ها توجه داشته است. کاربرد واج آرایی در حروف«ظ، ر، س، ش، و، ی، پ» به طور متوالی. در متن «ترکیب های«ناظمان ـ مناظم»، «پیرایی ـ پیرایه» اشتقاق دارند که این هم ریشگی، هم آوایی و آهنگ خاصی را ایجادکرده است. ترکیب«سِلسِلۀ معنی آرایی» تشبیه فشردۀ اضافی است. بین واژگانِ«ناظمان، پیرایه بند و معنی آرایی» رابطۀ مراعات نظیر وجود دارد.

 

خود ارزیابی درس نهم علوم و فنون2

خود ارزیابی درس نهم علوم و فنون2

1- در بیت های زیر استعاره ها را مشخص کنید

الف) کی ام؟ شکوفه اشکی که در هوای تو هر شب   ِ ز چشم ناله شکفتم به روی شکوه دویدم   اوستا

چشم ناله(استعاره- تشخیص)

ب) ای باد بامدادی خوش میروی به شادی     پیوند روح کردی پیغام دوست دادی    سعدی

باد بامدادی- تشخیص

پ) ای گل تازه که بویی ز وفا نیست تو را    خبر از سرزنش خار جفا نیست تو را    وحشی بافقی

گل تازه( استعاره مصرحه)

ت) هر کاو نکاشت مهر و ز خوبی گلی نچید،    در رهگذار باد نگهبان لاله بود    حافظ

کاشتن مهر و گل چیدن( استعاره از عمل نیک)

 ث) شب ایستاده است/ خیره نگاه او/ بر چارچوب پنجرۀ من     سپهری

شب ایستاده-تشخیص

ج) آیـنه ات دانـی چـرا غمّاز نیست؟       زانکه زنگار از رخش ممتاز نیست مولانا

غماز بودن -تشخیص

چ) دهقان سالخورده چه خوش گفت با پسر     کای نور چشم من به جز از کشته ندروی   حافظ

کشته – استعاره از عمل انسانی

2-تشبیه بیت زیر را بیابید و از آن یک استعاره بسازید و در جمله ای به کار ببرید:

دگر باره خیّاط باد صبا       بر اندام گل دوخت رنگین قبا     ملک الشعرای بهار

3- استعاره های آشکار را در بیت زیر بیابید و آنها را به یک تشبیه کامل تبدیل کنید.

صبحگاهی سر خوناب جگر بگشایید       ژاله صبحدم از نرگس تر بگشایید   خاقانی

ژاله استعاره از اشک-اشک های تو مثل ژاله صبگاهی زیبا هستند.

نرگس تر استعاره از چشمان اشک آلود-چشمان  تو مثل گل نرگس زیبا هستند.

4- ویژگی های شعر کلیم کاشانی را در بیت زیر بیابید و وزن واژه های بیت را مشخص کنید:

 ما ز آغاز و ز انجام جهان بی خبریم       اول و آخر این کهنه کتاب افتاده است

زبان شعر ساده است . در بر دارنده افکار فیلسوفانه است.جهان را به یک کتاب کهنه که اول و آخرش از بین رفته تشبیه کرده است.

 

 

خود ارزیابی درس هشتم علوم و فنون2

خود ارزیابی درس هشتم علوم و فنون2

1- بیت های زیر را متناسب با پایه های آوایی تفکیک کنید، سپس وزن و نشانه های هجایی هریک را در خانه ها جای دهید:

الف) بخندد همی باغ، چون روی دلبر      ببوید همی خاک، چون مشک اذفر    رودکی

پایه های آوایی: بǁخن ǁددǁهǁمیǁباǁغǁچنǁروǁیǁدلǁبرǁ........

وزن:فعولن  فعولن فعولن فعولن

نشانه های هجایی: --u  --u  --u --u

ب) هین سخن تازه بگو، تا دو جهان تازه شود   وارهد از حد جهان، بی حد و اندازه شود    مولوی

پایه های آوایی: هینǁ سǁ خǁنǁتاǁزǁبǁگوǁتاǁدوǁجǁهانǁتاǁزǁشǁودǁ ......

وزن:مفتعلن  مفتعلن  مفتعلن  مفتعلن

نشانه های هجایی: -uu- -uu- -uu- -uu-  

پ) دریادلان راه سفر در پیش دارند      پا در رکاب راهوار خویش دارند    حمید سبزواری

پایه های آوایی:درǁیاǁدǁلانǁراǁهǁسǁفرǁدرǁپیǁشǁداǁرندǁ.......

وزن: مستقعلن  مستقعلن مستقعلن فع

نشانه های هجایی:- -u-- -u-- -u--

ت) سوزد مرا، سازد مرا، در آتش اندازد مرا     وز من رها سازد مرا، بیگانه از خویشم کند   رهی معیری

پایه های آوایی:سوǁزدǁمǁراǁساǁزدǁمǁراǁدرǁآǁتǁشنǁداǁزدǁمǁراǁ......

وزن: مستقعلن  مستقعلن مستقعلن مستقعلن

نشانه های هجایی : -u-- -u-- -u--  -u--

ث) ای به ازل بوده و نابوده ما     وی به ابد زنده و فرسوده ما     نظامی گنجوی

پایه های آوایی: ایǁبǁاǁزلǁبوǁدǁوǁناǁبوǁدǁماǁ......

وزن: مفتعلن  مفتعلن فاعلن

نشانه های هجایی: -u- -uu- -uu-

ج) سعادت به بخشایش داور است      نه در چنگ و بازوی زورآور است    سعدی

پایه های آوایی: سǁ عاǁدتǁبǁبخǁشاǁیǁشستǁ......

وزن: فعولن فعولن فعولن فعل

نشانه های هجایی: -u --u --u --u

چ) جرمی ندارم بیش از این، کز جان وفادارم تو را    ور قصد آزارم کنی، هرگز نیازارم تو را   انوری

پایه های آوایی:جرǁمیǁنǁداǁرمǁبیǁشǁزینǁکزǁجانǁوǁفاǁداǁرمǁتǁراǁ.....

وزن: مستقعلن  مستقعلن مستقعلن مستقعلن

نشانه های هجایی:  -u-- -u-- -u--  -u--

ح) نظر آوردم و بردم که وجودی به تو ماند    همه اسمند و تو جسمی، همه جسمند و تو روحی   سعدی

پایه های آوایی:نǁظǁراǁورǁدǁمǁبرǁدمǁکǁوǁجوǁدیǁبǁتǁماǁندǁ......

وزن:فعلاتن فعلاتن فعلاتن فعلاتن

نشانه های هجایی: --uu –uu –uu --uu

2- غزل زیر از کلیم کاشانی را بخوانید و موارد خواسته شده را پاسخ دهید: ّ

گر تمنای تو از خاطر ناشاد رود            داغ عشق تو گلی نیست که از یاد رود

نرود حسرت آن چاه زنخدان از دل        تشنه را، آب محال است که از یاد رود

نتوان از سر او برد هوای شیرین          لشگر خسرو اگر بر سر فرهاد رود

کاش چون شمع، همه سر شود اعضای کلیم       تا سراسر به ره عشق تو بر باد رود

الف) ویژگی های شعر کلیم را در غزل بالا مشخص کنید.

شعر در قالب غزل است  و ردیف دارد.از ویؤگی های سبک هندی است و از تمثیل بهره برده و بیت سوم تلمیح دارد. ایهام تناسب(باد رود) مراعات نظیر  و از کنایه استفاده کرده ( بر باد رود و از یاد رود)

ب) یک مجاز در بیت سوم مشخص کنید. سر مجاز از فکر و اندیشه

 

خود ارزیابی درس هفتم علوم و فنون2

خود ارزیابی درس هفتم علوم و فنون2

1- ابیات زیر را از نظر مضمون بررسی کنید:

بخیه کفشم اگر دندان نما شد، عیب نیست    خنده می آرد همی بر هرزه گردی های من

 ریشه نخل کهنسال از جوان افزونتر است    بیشتر دلبستگی باشد به دنیا پیر را    صائب تبریزی

شاعر با بهره گیری از تصاویر مربوط به واقعیات و تجربیات زندگی روزمره، زبان محاوره و ارائه حسن تعلیل به بیان و شرح وضعیت خود

2- زبان فارسی در دورۀ صفویان چه موقعیت و جایگاهی داشت؟

حکومت صفوی پس از کشاکش های به وجود آمده در ایران روی کار آمد و مذهب شیعه را ترویج کرد و به شعر ستایشی و درباری و عاشقانه های زمینی بی توجه بود؛ از این رو شاعران سروده های خود را بیشتر با مضامین پند و اندرز، توصیف و بیان امور طبیعی و همچنین تبدیل موضوعات و تمثیلات کهن به مضامین تازه و به زبان جدید همراه کردند

3- ویژگی های عمدة شعر بیدل را با توجه به غزل زیر بررسی کنید:

برق با شوقم شراری بیش نیست       شعله طفل نی سواری بیش نیست

 لاله و گل زخمی خمیازه   اند      عیش این گلشن خماری بیش نیست

 تا به کی نازی به حسن عاریت؟    ما و من آیینه داری بیش نیست

 میرود صبح و اشارت میکند         کاین گلستان خنده واری بیش نیست

 غرقۀ وهمیم؛ ور نه این محیط      از تنک آبی کناری بیش نیست

  ای شرر، از همرهان غافل مباش    فرصت ما نیز باری بیش نیست

بیدل، این کم همتان بر عز و جاه      فخرها دارند و عاری بیش نیست    بیدل دهلوی

از ویژگی های عمده شعر بی دل، مضمون های پیچیده و استعاره های رنگین، خیال انگیز و سرشار از ابهام و تخیل های رمزآمیز شاعرانه است.

4- چه عواملی موجب شد شاعران ایرانی به دربار هند روی آورند؟

در این دوره از یک سو به دلیل کم ّ توجهی و بی مهری شاهان صفوی نسبت به شاعران و از سوی دیگر شاعرنوازی و ادب گرایی سلاطین هند، شاعران به دربارهای هند روی آوردند.

5- شهرت محتشم کاشانی در چه نوع شعر و قالب شعری است؟ در این مورد توضیح دهید.

در سرودن شعر مذهبی معروف و ترکیب بند عاشورایی او زبانزد است:

6- در قرن هشتم تأثیرپذیری از گذشتگان چگونه در شعر خواجوی کرمانی و حافظ جلوه گر شد؟

شاعری که غزلهای او بر حافظ نیز تأثیرگذار بوده است. خواجو چند مثنوی به پیروی از پنج گنج نظامی سروده که نشان دهندة استادی او در شاعری است. شعر او در مجموع، کمال یافته و پخته است.

7- ابیات زیر را بخوانید و به پرسشها پاسخ دهید

لب و دندان سنایی همه توحید تو گوید      مگر از آتش دوزخ بودش روی رهایی    سنایی

 چو او شهر ایران به گشتاسب داد           نیامد تو را هیچ از آن تخت یاد     فردوسی

 الف) مجاز را در بیت های بالا بیابید و معنای حقیقی و غیرحقیقی هر کدام را مشخص کنید.

لب و دندان: مجاز از تمام وجود  شهر: مجاز از کشور و تخت مجاز از پادشاهی

ب) نشانه های هجایی و پایه های آوایی بیت ها را مشخص کنید.

ل ǁبǁ دنǁداǁنǁسǁ ناǁ ییǁهǁمǁ تǁحیǁدǁتǁگوǁید/ مǁگǁرزǁاǁتǁشǁدوǁزخǁبǁوǁدشǁروǁیǁرǁهاǁیی

نشانه هایی هجایی=- -uu  - -u u  --u u –u u

چǁ اوǁشهǁرǁایǁرانǁبǁگشǁتاسǁبǁداد  / نǁیاǁمدǁتǁراǁهیǁچǁزانǁتخǁ تǁیاد

نشانه هایی هجایی=-u  --u  --u  --u

 

 

خودارزیابی درس ششم فنون2

خودارزیابی درس ششم فنون2

1 – معنای حقیقی ومجازی را درواژه های مشخص شده بررسی کنید:

الف) درخت تو گر بار دانش بگیرد   به زیرآوری چرخ نیلوفری را    ناصر خسرو = حقیقی چرخ مجازی آسمان

ب) سرآن ندارد امشب که برآیدآفتابی/چه خیال ها گذر کرد و گذر نکرد خوابی  سعدی= حقیقی سرمجازی اندیشه

پ) سینه خواهم شرحه شرحه از فراق /تا بگویم شرح درد ا شتیاق    مولوی حقیقی سینه مجازی انسان

2- در سروده های زیرمجاز را مشخص کنید:

الف) فردا که آن شهر خاموش / در حلقة شهربندان دشمن / از خواب دوشینه برخاست / دیدند/ زان مرغ فریادوآتش / خاکستریسردبرخاست    شفیعی کدکنی= آینده

 ب) فریشتگان سنگ به وی میزدندکه خاکی وآبی را چه رسدکه حدیث کند؟   رشیدالدین میبدی =انسان

پ) چرا چون لاله خونین دل نباشم     که با ما نرگس ا و سرگران کرد    حافظ=چشم

 ت) دل عالمی بسوزی چو عذار برفروزی     تواز این چه سودداری که نمی کنی مدارا حافظ=مردم

 ث) بروای گدای مسکین در خانةعلی زن     که نگین پادشاهی دهداز کرم گدا را    شهریار= انگشتر

3-در بیت زیرمجاز و قرینه را مشخص نمایید:

دست فلک زکارم وقتی گره گشاید     کز یکدگر گشایی زلف گره گشا را    فروغی بسطامی مجاز ار مشکل

4- بیت زیررا از نظرفکری وادبی بررسی نمایید:

سپید شد چودرخت شکوفه دار سرم    وز این درخت همین میوة غم است برم     جامی

استفاده از تشبیه سپید شد چودرخت شکوفه دار سرم    

5- وزن بیت زیررا  مشخص کنید:

بضاعت نیاوردم الا امید  خدایا زعفوم مکن ناامید سعدی

بǁضاǁعت ǁ نǁیاǁورǁدǁملǁلاǁ اǁمید  ǁ خǁداǁیاǁ زǁ عفǁومǁ مǁکنǁناǁاǁمید

فعولن فعولن فعولن فعول

خودارزیابی درس پنجم فنون2

خودارزیابی درس پنجم فنون2

1- برای هریک ازموارد زیر؛مانندنمونه وزن واژة مناسب بنویسیدونشانه های هجایی آن را مشخص کنید:

نمونه                        وزن واژه                         نشانه های هجایی

کبوتر                        فعولن                            --u

دریادلان                    مستفعلن                         --u-

نمی دانم                   مفاعیلن                            ---u

دری بگشا                   مفاعیلن                          ---u

با مدادی                    فاعلاتن                           --u

باادبان                        مفتعلن                          -uu-

کجایی                          فعولن                         --u  

2- بیت های زیررا متناسب با پایه های آوایی تفکیک کنید، سپس وزن آنها را بنویسید.

الف)به گیتی هر کجا درد دلی بود     به هم کردندوعشقش نام کردند   فخرالدین عراقی

پایه های آوایی =  بǁ هر ǁ کǁ جاǁ درǁدǁ دǁ لیǁبود  ǁ بǁ هم ǁ کر ǁ دن ǁ دǁ عش ǁ قشǁ نا ǁ م ǁ کر ǁدند

وزن= مفاعیلن  مفاعیلن  مفاعیلن  مفاعیلن

ب) چه خوش صید دلم کردی بنازم چشم مستت را     که کس آهوی وحشی را از این بهترنمی گیرد    حافظ

پایه های آوایی= چǁ خش ǁ صیǁ د ǁ دǁ لم ǁ کرǁ دیǁ بǁ ناǁ زمǁ  چشǁ مǁ مس ǁتتǁ راǁ

                        کǁکسǁ آǁهوǁیǁ وحǁشیǁراǁاǁزیǁبهǁترǁنǁمیǁگیǁرد

وزن= مفاعیلن  مفاعیلن  مفاعیلن  مفاعیلن

پ ) تا نگردی بی خبر از جسم و جان        کی خبر یابی ز جانان یک زمان     عطار

پایه های آوایی = تاǁ نǁ گرǁ دیǁ بیǁخǁبرǁ ازǁ جسǁ مǁ جانǁ   کیǁ خǁبرǁیاǁ بیǁزǁجاǁنانǁ یکǁ زǁمان

وزن=فاعلاتن فاعلاتن  فاعلن

3-بیت های زیررا متناسب با پایه های آوایی تفکیک کنید، سپس نشانه های هجایی هریک رادر خانه ها قراردهید.

الف) چه غم دیوار امت را که دارد چون توپشتیبان    چه باک از موج بحرآن که باشد نوح کشتیبان   سعدی

پایه های آوایی =چǁغمǁ دیǁ واǁرǁ امǁمتǁراǁکǁ داǁردǁچنǁتǁپشǁتیǁبان ǁ    چǁباǁکزǁ موǁ جǁ.......... 

نشانه های هجایی= --u    ---u    ---u   ---u

ب) هرآن دل راکه سوزی نیست،دل نیست    دل افسرده  غیراز آب وگل نیست وحشی بافقی

پایه های آوایی= هǁ رانǁ دلǁ راǁ کǁ سوǁزیǁ نیستǁدلǁ نیستǁ دǁلǁ افǁسرǁدǁ غیǁرزǁآǁ بǁ گلǁنیست

نشانه های هجایی=--u    ---u    ---u   ---u

پ)  سینه مالامال درداست ای دریغامرهمی    دل زتنهایی به جان آمد خدارا همدمی حافظ

پایه های آوایی=سی ǁنǁ ماǁلاǁماǁلǁدرǁدسǁتیǁدǁریǁغاǁمرǁهǁمیǁ دلǁزǁ تن ǁهاǁییǁبǁجاǁناǁمدǁخǁداǁاǁهمǁدǁمی

نشانه های هجایی=-u-  --u-   --u-  --u-

ت)  ز حسرت بر سرو بررو، همی زد       به ِ سان فاخته کوکو همی زد     فدایی مازندرانی

پایه های آوایی =زǁ حسǁرتǁ برǁ سǁرǁ برǁروǁهǁمیǁزد ǁ   بǁ ساǁنǁ فاǁخǁتǁ کوǁکوǁهǁمیǁزد

نشانه های هجایی= --u   ---u  ---u

4- بیت های زیر را متناسب با پایه های آوایی تفکیک کنید، سپس وزن و نشانه های هجایی آن را بنویسید.

الف) سحرگه بلبلی آوا ز می کرد   همی نالیدو با  گل راز می کرد     سلمان ساوجی

پایه های آوایی =سǁحرǁگهǁبلǁبǁلیǁ آǁواǁ زǁ میǁ کردǁ  هǁمیǁ ناǁلی..........

وزن= مفاعیلن  مفاعیلن   فعولن 

نشانه های هجای--u   ---u  ---  =

ب) ما به غم خوکرده ایم ای دوست ما راغم فرست       تحفه ای کز غم فرستی نزد ما هر دم فرست   خاقانی

پایه های آوایی= ما ǁ بǁ غمǁ خوǁ کرǁ دǁ ایǁ میǁ دوست ǁ ماǁ راǁ غمǁ فǁرستǁ    تحǁ فǁایǁ کز..........

وزن=فاعلاتن   فاعلاتن   فاعلاتن  فاعلن

نشانه های هجایی=  -u-   --u-  --u-  --u-

پ) خوشا از نی خوشا از سر سرودن      خوشا نی نامه ای دیگر سرودن      قیصر امین پور

پایه های آوایی= خǁ شاǁ ازǁنیǁخǁشاǁازǁسرǁ سǁروǁدن       خǁشاǁنیǁ.......

وزن= مفاعیلن  مفاعیلن   فعولن 

نشانه های هجایی--u   ---u  ---  =

 

ت) عزیزا کاسة چشمم سرایت       میان هردو چشمم جای پایت     باباطاهر

پایه های آوایی =عǁ زیǁ زاǁ کاǁسǁیǁ چشǁ ممǁ سǁ راǁیت     مǁ یاǁنǁ هرǁدǁ چشǁ ممǁ جاǁ یǁ پاǁیت

وزن= مفاعیلن  مفاعیلن   فعولن 

نشانه های هجایی--u   ---u  ---  =

5-  ابیات زیررا بخوانیدوبه پرسشها پاسخ دهید.

ز دو دیده خون فشانم ز غمت شب جدایی       چه کنم که هست اینها گل باغ آشنایی

 ِدر ِ گلستان چشمم ز چه ر وهمیشه بازاست؟    به امیدآنکه شایدتو به چشم من درآیی

 ِسر برگ گل ندارم، ز چهرو روم به گلشن؟    که شنیده ام ز گلها همه بوی بی وفایی  فخرالدین عراقی

لف)ویژگی های ادبی سبک عراقی رادر آن بیابید.

قالب شعر غزل است که در سبک عراقی مرسوم بیوده و در شعر به علوم ادبی همچون بیان و بدیع اشاره  شده است

ب)دوموردازویژگی های فکری ابیات را بنویسید.

توجه به غم و غم گرایی- فراق و شکایت از دوری –روحیه عرفانی شعر

 

خودارزیابی درس چهارم فنون2

خودارزیابی درس چهارم فنون2

1- شعرزیررا بخوانیدوبه پرسشها پاسخ دهید:

آن یکی آمد ِدر یاری بزد      گفت یارش: »کیستی ای معتمد؟»

 گفت من؛گفتش»بروهنگام نیست«    بر چنین خوانی مقام خام نیست

خام را جز آتش هجر و فراق        کی پزد کی وارهاند از نفاق؟

 رفت آن مسکین و سالی در سفر    در فراق دوست سوزید از شرر

پخته شد آن سوخته؛ پس بازگشت    باز گرد خانة انباز گشت

 حلقه زد بر در به صد ترس و ادب    تا بنجهد بی ادب لفظی ز لب

بانگ زدیارش که»بردرکیست آن؟«    گفت»بردرهم تویی ای دلستان»   مولوی

 الف)دوموردازویژگی های زبانی ابیات بالا را بنویسید.

کار برد واژه های عربی در شعر و در آمیخته بودن سبک خراسانی و عراقی

ب)ویژگی فکری حاکم بر شعر چیست؟ فراق و دوری از دوست

پ)دوموردازویژگی های ادبی شعررا بنویسید.

قالب شعر مثنوی است و کاربرد مراعات نظیرو

ت) بیت پایانی را تقطیع هجایی کنیدودر جدول بنویسید:

بانǁ گǁ بر ǁزد ǁ یا ǁ رشǁ کǁ بر ǁ درǁ کیǁ سǁ تانǁ گفǁ تǁ برǁ درǁ همǁ تǁییǁ ایǁ دلǁسǁ تان

2-چرادرعصرمغول وتیمور، تاریخ نویسی رواج پیداکرد؟ توضیح دهید.

بدلیل علاقه شدید به ثبت خاطرات پدران و اجدادشان

3- ویژگی های زبانی ابیات فردوسی و حافظ رادر مثال های زیربا یکدیگرمقایسه کنید:

 

چنین گفت رستم به آواز سخت    که ای شاهشادان دل ونیک بخت

اگر جنگ خواهی و خون ریختن     بر این گونه سختی برآویختن

بگو تا سوار آورم زابلی        که باشند با خنجر کابلی

 بر این رزمگه شان به جنگ آوریم     خود ایدر زمانی درنگ آوریم    فردوسی

کی شعرترانگیزد خاطرکه حزین باشد     یکنکته ازاین معنی گفتیم وهمین باشد

 از لعل تو گر یابم انگشتری زنهار،        صد ملک سلیمانم در زیر نگین باشد

غمناک نبایدبود از طعن حسود ای دل     شایدکه چووا بینی، خیرتو در این باشد

هرکاونکندفهمی زین کلک خیال انگیز    نقشش به حرام ارخود،صورتگرچین باشد حافظ

فردوسی) لغات فارسی کهن و قدیمی ، استفاده از حرف اضافه قدیمی مثل اندر

حافظ)لغات عربی ، کهنه و نو، استفاده از حرف های اضافه در به جای اندر

4- یک مورد از ویژگی های فکری بیت های زیر را بنویسید؛ سپس تشبیه های موجود را بیابیدونوع آنها رامشخص کنید.

آتش است آب دیدة مظلوم            چون روان گشت، خشک و تر سوزد

تو چو شمعی از او هراسان باش     کاول، آتش ز شمع سر سوزد    سیف فرغانی

غم گرایی: تشبیه فشرده آب دیده مظلوم/ تشبیه گسترده تو چو شمعی

5- ویژگی های فکری متن زیررا بنویسید.                                                                                        بدان که شریعت، ِ گفت انبیاست و طریقت، ِ کرد انبیاست و حقیقت، ِ دیدانبیاست. سالک باید که اول از علم شریعت آنچه ما لابداست، بیاموزد و یادگیرد و آنگاه از عمل طریقت، آنچه مالابداست به جای آورد تا از انوار حقیقت به قدر سعی وکوشش وی روی نماید.   عزیزالدین بن محمد نسفی

رو کردن به عرفان و شرح اصطلاحات و پیچیده جلوه دادن مفاهیم آن پرداختند.

6-پایه های آوایی رادر بیت دوم شعرفردوسی (خودارزیابی 3 )مشخص نمایید.

ب رین رز ǁ م ǁگهǁ شانǁ بǁ جنǁ گاǁوǁ ریمǁ خدǁ ایǁ درǁ ز ǁماǁ دǁ رنǁگاǁوǁریم

خودارزیابی درس سوم فنون2

خودارزیابی درس سوم فنون2

1- در ابیات زیر تشبیه های فشرده (بلیغ) و گسترده را بیابید و پایه های آنها را مشخص نمایید:

الف) اگر چو مرغ بنالم، تو همچو سرو ببالی    و گر چو ابر بگریم، تو همچو غنچه بخندی   خواجوی کرمانی

من ( مشبه)چو مرغ (مشبه به) تو ( مشبه) همچو سرو(مشبه به) من ( مشبه) چو ابر (مشبه به) تو( مشبه) همچو غنچه(مشبه به)

 ب) پیش کمان ابرویش لابه همی کنم؛ ولی     گوش کشیده است؛ از آن گوش به من نمی کند  حافظ

کمان(مشبه به)  ابرویش( مشبه)

 پ؟) دل گرفتار بلای عشق توست     جان شهید کربلای عشق توست    وفایی

بلای(مشبه به)   عشق( مشبه) کربلای(مشبه به)    عشق( مشبه)

 2- وجه شبه را در شعرهای زیر مشخص کنید:

الف) صدا چون بوی گل در جنبش آب     به آرامی به هر سو پخش می گشت  فریدون توللی

پخش شدن

ب) نفس کز گرمگاه سینه میآید برون، ابری شود تاریک.

چو دیوار ایستد در پیش چشمانت،

نفس کاین است، پس دیگر چه داری چشم

ز چشم دوستان دور یا نزدیک؟     مهدی اخوان ثالث

ایستادن در پیش چشمانت،

3-دو پایة اصلی تشبیه را در اشعار زیر مشخص کنید:

الف) پشت هیچستان چتر خواهش باز است،

چتر (مشبه به)   خواهش( مشبه)

تا نسیم عطشی در بن برگی بدود،  

زنگ باران به صدا می آید.      سهراب سپهری

نسیم(مشبه به)    عطشی( مشبه)

ب) هر چه به گرد خویشتن می نگرم در این چمن     آینة ضمیر من جز تو نمیدهد نشان   هوشنگ ابتهاج

آینة (مشبه به)    من( مشبه)

4-نوع تشبیه را در ابیات زیر مشخص کنید: ّ

 الف) اگر ای عشق پایان تو دور است  دلم غرق تمنای عبور است

برای قد کشیدن در هوایت      دلم مثل صنوبرها صبور است    سلمان هراتی

تشبیه گسترده

ب) زمین چو سینة سهراب زیر جوشن برگ      فرو نشسته در آن ناوک صنوبر و غان  علی موسوی گرمارودی

تشبیه گسترده

 پ) مانند پنبه دانه که در پنبه تعبیه است،      اجرام کوه هاست نهان در میان برف    کمال الدین اسماعیل

تشبیه گسترده

5- در اشعار زیر مشبه و مشبه به را مشخص کنید.

الف) پاسی از شب رفته بود و برف می بارید     چون پرافشان پری های هزار افسانه ای از یادها رفته  مهدی اخوان ثالث

تشبیه گسترده

ب) روز چو شمعی به شب، زود رو و سرفراز     شب چو چراغی به صبح، کاسته و نیم تاب   خاقانی

تشبیه گسترده

6- تشبیه های به کار رفته در بیت های زیر دارای کدام یک از پایه های تشبیه اند؟

الف) مرا، کز جام عشقت مست گشتم وصال و هجر یکسان می نماید   فخرالدین عراقی

مشبه (جام)         مشبه به( عشق)

 ب) گاهی که سنگ حادثه از آسمان رسد   اول بلا به مرغ بلند آشیان رسد    کلیم کاشانی

مشبه (حادثه)         مشبه به(سنگ)

پ) خانة دل ما را از کرم عمارت کن     پیش از آن که این خانه رو نهد به ویرانی    شیخ بهایی

مشبه(دل)          مشبه به(خانة)

7- در هر یک از نمونه های زیر ادات تشبیه را مشخص کنید:

الف) مرا در دل درخت مهربانی     به چه ماند؟ به سرو بوستانی  ّ فخرالدین اسعد گرگانی ( ماند)

ب) آورده اند که در ناحیت کشمیر، متصیّدی خوش و مرغزاری نزه بود که از عکس ریاحین او پر زاغ چون دم طاووس نمودی و در پیش جمال او دم طاووس به پر زاغ مانستی.   کلیله و دمنه ( مانستی)

 پ) هرگز کسی نداد بدین سان نشان برف     گویی که لقمه ای است زمین در دهان برف  کمال الدین اصفهانی

(بدین سان)(گویی)

8- در اشعار ذکر شده در خودارزیابی های درس 3 ابیاتی را که مربوط به شاعران قرنهای هفتم، هشتم و نهم است بیابید و بگویید کدام نوع تشبیه)گسترده یا فشرده) در آنها بیشتر است؟

سعدی ، حافظ، خواجوی کرمانی، کمال الدین اسماعیل فخر الدین عراقی، هر دو نوع تشبیه دیده می شود

9-در بیت: »چو دریای خون شد همه دشت و راغ جهان چـون شب و تیغها چون چراغ « فردوسی

 پایه ّ های آوایی را مشخص کنید؛ سپس خانه هایی به تعداد آنها طراحی نموده و هر پایه را در خانة خود قرار دهید.

چ در یاǁ ی خون شدǁ ه م دشǁ ت راغ ǁ ج هان چونǁ ش بو تی ǁ غ ها چون ǁ چ راغ

خودارزیابی درس دوم فنون2

خودارزیابی درس دوم فنون2

1 - با خوانش درست ابیات، مرز پایه ّ های آوایی یا ارکان آن را مشخص کنید و هر پایه را در خانة خود قرار دهید:

 الف) ای خوش منادی های تو در باغ شادی های تو      بر جای نان شادی خورد جانی که شد مهمان تو مولوی

 ( ای حش م نا) (دی ها ی ت )     َد ِ ر با غ شا  ( دی ها ی ت)

(بر جا ی نان)  ُ شا دی خ رد   ( جا نی ک شد ( مه ما ن ت)

 ب) دلم را داغ عشقی بر جبین      نه زبانم را بیانی آتشین ده      وحشی بافقی

( د لم را دا ) ( غ عش قی بر) ج بین نِه  ز با نم را ( ب یا نی آ) ت شین ده

پ) اسیرش نخواهد رهایی ز بند شکارش نجوید خلاص از کمند سعدی

 ( ا  سی رش ) ( ن خا هد ) ر  ها یی (َبن د) ( ش کا رش)    َن جو ید( خ لا صز ) ک مند

ت) عنکبوتی را به حکمت دام داد صدر عالم را درو آرام داد عطار ِ

( عن ک بو تی) را  ب ِ حک مت ( دا م دا)     ( سد ر عا لم) ( را د رو آ ) ( را م داد)

ث) بیا تا گل برافشانیم و می در ساغر اندازیم فلک را سقف بشکافیم و طرحی نو دراندازیم حافظ

(  ب یا تا گل )  ب رف شا نی (م می در سا) (غ رن دا زیم)( ف لک را سق )(ف بش کا فی) م طر حی نو(د رن دا زیم)

2-با خوانش درست بیت ها، رکن های آن را مشخص کنید، سپس خانه هایی به تعداد آن، طراحی نموده، هر رکن را در خانة خود جای دهید.

الف) یا رب از عرفان مرا پیمان های سرشار ده    چشم بینا، جان آگاه و دل بیدار ده    صائب

یا ر بز عرǁ فان م را پی ǁ مان ها ی سرǁ شا ر ده  ǁچش م بی ناǁ جا ن آ گاǁ ه د ل بیǁ دا ر ده

ب) مکن پیش دیوار غیبت بسی        بود کز پسش گوش دارد کسی    سعدی

م کن پی ǁ ش دی واǁ ر غی بت ǁب سی ǁب ود کز ǁ پ سش گوǁ ش دا رد ǁ ک سی

پ ) باران اشکم میدود وز ابرم آتش می جهد       با پختگان گو این سخن، سوزش نباشد خام را   سعدی

با را ن اش ǁ کم می د ردǁ وز اب رما ǁ تش می ج هدǁ با پخ ت گانǁ کو این س خنǁ سو زش ن با ǁ شد خا م را

 ت) هر کسی را سیرتی بنهاده ام        هر کسی را اصطلاحی داده ام     مولوی

هر ک سی راǁ سی ر تی بنǁ ها د ام ǁ هر ک سی راǁ اص ط لا حیǁ دا د ام

ث) مرا گه گه به دردی یاد می کن     که دردت مرهم جان می نماید     فخرالدین عراقی

م را گه گهǁ ب در دی یا ǁ د می کنǁ  ک در دت مرǁ هم جان می ǁ ن ما ید

3- با توجه به آهنگ بیت های داده شده، با ذوق خود، پایه های آوایی مناسب (غیر از واژه های بیت) را تولید کنید و آن را در خانه های خالی بنویسید.

الف) من که دارم در گدایی گنج سلطانی به دست    کی طمع در گردش گیتی دون پرور کنم  حافظ

 ( کن ج غم ها)(رن ج شا هی)( در ج فا یی )

ب) من امشب آمدستم وام بگزارم      حسابت را کنار جام بگذارم     اخوان ثالث

(م دن را می) ( ن دا رم دوست ) ( م کا نت را )

4- پیامدهای حمله  مغولان را بر زبان فارسی در قرن هفتم بررسی کنید.

 همانند بسیاری از بخش ها رو به نابودی رفت و بسیاری از اذیبان و شاعران کشته شدند یا فرار کردند ولی یک عامل مثبت هم داشت با انتقال پایتخت از خراسان سبک عراقی که بسیار ارزشمند بود ایجاد گردید

 

خودارزیابی درس اول فنون2

خودارزیابی درس اول فنون2

1- حملة مغول برمحتوای شعر و نثر قرن هفتم چه تأثیراتی گذاشت؟

تباه شدن بنیان فرهنگ و اخلاق، و يأس شاعران و نویسندگاه موجب توجه به عرفان شد. با از بین رفتن دربارهای ادب دوست، انتقال قدرت از خراسان به مرکز ایران، زبان و ادبیات فارسی در عراق عجم نیز گسترش یافت و زمینه هایی برای تغییر سبک خراسانی به عراقی ایجاد شد. شعر این دوره نرم و دلنشین و برخوردار از معانی عمیق انسانی و آسمانی است. اغلب شعرا از حاکمان روی برگرداندند. سرودن قصیده که در خدمت ستایش شاهان بود و برای مدیحه سرایی کاربرد داشت؛ از رواج افتاد و به جای آن قالب غزل گسترش یافت؛ البته قالب مثنوی نیز برای ظهور عاطفه، اخلاق و عرفان میدان فراخی پدید آورد و نمونه های ارزشمندی مانند مثنوی مولوی سروده شد که می توان آن را نوعی حماسه عرفانی تلقی کرد.

 2- دو جریان نثر قرن هفتم را از نظر ویژگی های زبانی بررسی کنید.

نثر در این دوره به دو جریان عمده گرایش پیدا کرد. یکی ساده نویسی» که در آثاری مثل طبقات ناصری و مرصادالعباد و دیگری
پیچیده نویسی»، عمدتا با محتوای تاریخ حاکمان وقت در آثاری مثل تاریخ وصاف و تاریخ جهانگشا.

3- شعر سبک عراقی را با شعر سبک خراسانی از نظر قالب مقایسه کنید.

قالب شعر در سبک خراسانی، عموما قصیده بود؛ در حالی که در سبک عراقی، شعرا به سرودن شعر در قالب غزل تمایل بیشتری نشان دادند.

4- فکر و اندیشة غالب بر آثار مولانا جلال الدین را بیان کنید.

 مولانا در دو محور اندیشه و احساس، آثار جاودانه ای پدید آورد. او در مثنوی معنوی و دیوان شمس به بیان معارف بشری و مسائل عرفانی پرداخته است.

5- چه عواملی سبک ادبیات فارسی را از خراسانی به عراقی تغییر داد؟ آنها را بررسی کنید.

تغییر مراکز سیاسی و ادبی از خراسان به عراق عجم و روی کار آمدن حکومت های سلجوقی و غزنوی. تباه شدن بنیان فرهنگ و اخلاق، و يأس شاعران و نویسندگان موجب توجه به عرفان شد. با از بین رفتن دربارهای ادب دوست، انتقال قدرت از خراسان به مرکز ایران، زبان و ادبیات فارسی در عراق عجم نیز گسترش یافت و زمینه هایی برای تغییر سبک خراسانی به عراقی ایجاد شد.

6- کدام یک از ویژگیهای فکری سبک عراقی موجب پیدایش عرفان در قرن هفتم شد؟

ویران شدن بناها و آبادانی ها تباه شدن بنیان فرهنگ و اخلاق، و يأس و سرخوردگی شاعران و نویسندگان. تکیه بر عواطف انسانی، ترویج روحيه تسامح و تساهل.

7- جدول زیر را تکمیل کنید:                                         

	نام نویسنده	نوع نثر کتاب	موضوع و محتوا
گلستان	سعدی	مسجع	درس اخلاق و حکمت
مرصاد العباد	نجم رازی	نثر کتاب گاهی ساده و گاه دارای سجع و موازنه است.	در بیان سلوک دین و تربیت نفس انسانی
تاریخ جهانگشا	عطاملک جوینی	مصنوع و دشوار	شرح ظهور چنگیز، احوال و فتوحات او، تاریخ خوارزمشاهیان، فتح قلعههای اسماعیلیه و حکومت جانشینان حسن صباح نوشته شده است.

 

خودارزیابی فنون1 درس دوازدهم

خودارزیابی فنون1 درس دوازدهم

۱- در بیت های زیر، انواع جناس را مشخّص کنید.

در دل، عطش عشق خدایی ما راست / دیوانۀ وصلیم و جدایی ما راست (قیصر امین پور) 

 جناس ناهمسان اختلافی

بهرام که گور می گرفتی همه عمر / دیدی که چگونه گور بهرام گرفت(خیام)

جناس همسان  گور:۱- گورخر ۲- قبر

بگفت از سور کمتر گوی با مور / که موران را قناعت خوش تر از سور (پروین اعتصامی)

 جناس ناهمسان اختلافی/ سور: مهمانی

در دل ندهم ره پس از این مهر بتان را / مُهر لب او بر در این خانه نهادیم (حافظ)

 جناس ناهمسان حرکتی / مهر: دوستی / مُهر: مهر نامه / جناس ناهمسان اختلافی

زد به دلم در آتشی، عشق بتی که نام او / زُهره و آفتاب را زَهره به آب می کند (نظامی)

جناس ناهمسان حرکتی/ زُهره: ناهید / زَهره: کیسه صفرا

هر که گوید کلاغ چون باز است / نشنوندش که دیده ها باز است (سعدی)

جناس همسان/ باز:۱- باز شکاری ۲- گشاده

تا روانم هست نامت بر زبان دارم روان / تا وجودم هست خواهد بود نقشت در ضمیر (سعدی)

 جناس همسان/ روان:۱- جان ۲- جاری

غم خویش در زندگی خور که خویش / به مرده نپردازد از حرص خویش (سعدی)

 جناس همسان/ خویش:۱- خود ۲- خویشاوند ۳- خود

 آسمان صاف و شب آرام/ بخت خندان و زمان رام/ خوشۀ ماه فروریخته در آب / شاخه ها دست برآورده به مهتاب (فریدون مشیری)   جناس ناهمسان افزایشی

وه چه بیگانه گذشتی، نه کلامی نه سلامی / نه نگاهی به نویدی، نه امیدی به پیامی (شفیعی کدکنی)

 جناس ناهمسان اختلافی

به مُلکِ جَم، مشو غرّه که این پیران رویین تن / به دستانت به دست آرد، اگر خود پور دستانی (خواجوی کرمانی) جناس ناهمسان افزایشی/ دستان:۱- نیرنگ ۲- لقب زال

به جفایی و قفایی نرود عاشق صادق / مژه بر هم نزند، گر بزنی تیر و سنانش (سعدی)

جناس ناهمسان اختلافی

مرا زمانه ز یارم به منزلی انداخت / که راضی ام به نسیمی کز آن دیار آید (یغمای جندقی)

جناس ناهمسان افزایشی/

ای دلیل دلِ گم گشته، خدا را مددی / که غریب ار نبرد ره، به دلالت برود (حافظ) جناس ناهمسان افزایشی/

 

ای بسا شاعر، که او در عمر خود، نظمی نساخت / وی بسا ناظم، که او در عمر خود، شعری نگفت (محمّد تقی بهار) جناس ناهمسان اختلافی/

گر تیغ برکشد که محبّان همی زنم / اوّل کسی که لاف محبّت زند، منم (سعدی)

جناس ناهمسان اختلافی/

۲- برای هریک از انواع جناس از کتاب فارسی خود، نمونه ای بنویسید.

جناس ناهمسان اختلافی: الهی فضـــــل خود را یار ما کن / ز رحمت یک نظر در کار ما کن

جناس ناهمسان افزایشی: در بر مــن ره چــو به پایان بــرد / از خجـــــلی سر به گریبان برد

 جناس ناهمسان حرکتی: شکر کند چرخ فلک، از مَلِک و مُلک و مَلَک / کز کرم و بخشش او، روشن و بخشنده شدم 

جناس همسان: به جز از علی که آرد پسری ابوالعجایب / که علم کند به عالم شهدای کربلا را

که:۱- چه کسی ۲- حرف پیوند

 

 

خودارزیابی درس یازدهم فنون1

خودارزیابی درس یازدهم فنون1

1-در بیت زیر حروف قافیه را مشخص کنید.

در پیش بیدردان چرا فریاد بی حاصل کنم / گر شکوهای دارم زدل، با یار صاحب دل کنم   رهی معیری

 ردیف :کنم: / بی حاصل و صاحب دل: قافیه / ِ ل : حروف قافیه / قاعده ۲

۲ -واژه های قافیه و حروف مشترک آن را در هر بیت، مشخص کنید .

بر سر آنم که گر ز دست برآید دست به کاری زنم که غصه سرآید حافظ

واژه های قافیه: بر،سر/ حروف مشترک: َ ر / قاعده ۲

نفس باد صبا مشک فشان خواهد شد عالم پیر، دگرباره جوان خواهد شد حافظ

 واژه های قافیه: فشان خواهد ، جوان / حروف مشترک: ان / قاعده 2

گوهر خود را هویدا کن، کمال این است و بس خویش را در خویش پیدا کن، کمال این است و بس میرزا حبیب خراسانی

واژه های قافیه: هویدا ، پیدا / حروف قافیه: ا / قاعده ۱

 ۳ -نوع قاعدۀ قافیه را در هر بیت، مشخص کنید .

من از دست کمانداران ابرو نمی یارم گذر کردن به هر سو سعدی = قاعده ۱ / حروف قافیه:و

 آب آتش فروز، عشق آمد آتش آبسوز، عشق آمد سنایی، حدیقه = قاعده ۲ /حروف مشترک

 وز کی رفته ای ز دل که تمنا کنم تو را ؟ کی بودهای نهفته که پیدا کنم تو را ؟ فروغی بسطامی= قاعده ۱ / حروف قافیه: ا

۴-در کدام بیت، « ردیف » وجود ندارد؟ دلیل خود را بنویسید.

روز وصل دوستداران، یاد باد یاد باد آن روزگاران یاد باد    حافظ

گلاب است گویی به جویش روان همی شاد گردد ز بویش روان   فردوسی

 در مصراع اول به معنی جاری است و در بیت دوم به معنی روح و جان

 ۵ -هریک از اصطلاحات زیر را مقابل بیت مربوط به آن بنویسید. «قافیهٔ درونی، ذوقافیتین »

 ای از مکارم تو شده در جهان خبر افکنده از سیاست تو، آسمان سپر رشید وطواط

ذوقافیتین است : جهان و آسمان ۱ / خبر و سپر۲

گلزار و باغ عالمی، چشم و چراغ عالمی هم درد و داغ عالمی، چون پا نهی اندر جفا مولوی

 قافیه درونی است: زیر را درمصراع واژه های( باغ ، چراغ، داغ ) قافیه هستند

. یار مرا، غار مرا، عشق جگرخوار مرا یار تویی، غار تویی، خواجه نگه دار مرا مولوی

 قافیهٔ درونی است: زیر را درمصراع واژه های) یار ، غار ، جگرخوار( قافیه هستند.

6-با توجه به بیت زیر به سؤالات پاسخ دهید.

 نشود فاش کسی آنچه میان من و توست تـا اشارات نظر، نامه رسان مـن و توست   هوشنگ ابتهاج

 الف) ردیف کدام است؟ مـن و توست

 ب) واژه ّ های قافیه را مشخص کنید. میان و نامه رسان

پ) حروف و قاعدۀ قافیه را بنویسید. ان / قاعده ۲

۷-شعر زیر را از نظر کاربرد قافیه و کوتاهی و بلندی مصراع ها با شعر « مهر و وفا »در کتاب فارسی سرودۀ حافظ ، مقایسه کنید .

عاشقم بهار را

رویش ستاره در کویر را

رهنورد دشتهای عاشقی ! ی...

ای که در بهار سبز نام تو

رسالت گل محمدی

 شکفتن است ! سیدحسن حسینی

در شعر مهر و وفا رعایت قافیه نظم مشخصی دارد. و در تمام مصراع های زوج قافیه تکرار شده است ولی در این شعر با توجه به اینکه بر اساس شعر نو است رعایت قافیه نظم مشخصی ندارد و در شعر نوع شاعر خود را اسیر قافیه نمی کند.

۸ -در هر یک از ابیات زیر:

الف) ردیف را مشخص کنید. (اگر دارد )

 ب) واژه ها و حرف یا حروف قافیه را تعیین کنید.

پ) حرف یا حرف های الحاقی را مشخص کنید. (اگر دارد )

 ت) حرف یا حروف اصلی قافیه را مشخص کنید.

الف)ای نسیم سحر آرامگه یار کجاست؟ منزل آن مه عاشق کش عیار کجاست؟ حافظ

ردیف: کجاست / قافیه: یارو عیار/ حرف الحاقی ندارد / اصلی: ار

 ب) کاشکی جز تو کسی داشتمی یا به تو دست رسی داشتمی خاقانی

ردیف: داشتمی / قافیه: کسی و دست رسی / حرف الحاقی : ی / اصلی:َ س

 پ)چندان که گفتم غم با طبیبان درمان نکردند مسکین غریبان حافظ

ردیف: ندارد / قافیه: طبیبان و غریبان / حرف الحاقی : ان / اصلی: یب

ت)بنمای رخ که باغ و گلستانم آرزوست بگشای لب که قند فراوانم آرزوست مولوی

ردیف: آرزوست / قافیه: گلستانم و فراوانم / حرف الحاقی : َم / اصلی: ان

خودارزیابی درس دهم فنون1

خودارزیابی درس دهم فنون1

 ۱- تحول اساسی شعر این دوره، در چه زمینه هایی صورت گرفت؟

 جواب:گسترش دامنه موضوعات شعر در رشته هایی همچون مدح، هجو، طنز، وعظ و حکمت، داستان سرایی، تغزل و حماسه به ویژه در زمینه عرفان / عالقه مندی شاعران به سرودن غزل های لطیف و زیباست./ در شمال غرب ایران دسته ای از شاعران ظهور کردند که در ادب فارسی نوآوری داشتند

2- ویژگی های شعر دورۀ ا ول )از قرن سوم تا میانۀ قرن پنجم( و دوم )از نیمه دوم قرن پنجم و قرن ششم( را با هم مقایسه کنید.

جواب:دورۀ اول :سادگی فکر و روانی کالم در شعر؛ تو ّجه بیشتر شاعران به واقعیت بیرونی؛ آوردن ترکیب های تازه، تشبیهات گوناگون و به کارگیری انواع توصیف در شعر. ٔ دورۀ دوم : سامانی و تا حدود نیمهٔ دوم قرن پنجم و آغاز قرن ششم، شعر فارسی همچنان تحت تأثیر سبک دوره غزنوی است و سخن شاعرانی چون ناصرخسرو قبادیانی یادآور سروده های سخنوران قرن چهارم است./ گروهی از شاعران این دوره، در عین تقلید از پیشینیان، هر یک ابتکارات و نوآور یهایی دارند که باعث دگرگونی و تحول در سبک سخن فارسی شد. / برخی از شاعران از ادبیات عرب و مضامین شعری آن تأثیر پذیرفته اند.

۳- دلایل گرایش نویسندگان به فارسی نویسی در این دوره چیست؟

 الف- گسترش عرفان و تصوف

 ب-شکل گیری دولت سلجوقی و بهره گیری از دبیران و نویسندگان تربیت یافته در خراسان و عراق

۴- با تو جه به این شعر، به پرسش ها، پاسخ دهید.

آمد نفَس صبح و سلامت نرسانید / بوی تو نیاورد و پیامت نرسانید

 یا تو به دم صبح، سلامی نسپردی / یا صبحدم از رشک، سلامت نرسانید

 من نامه نوشتم به کبوتر بسپردم / چه سود که بختم سوی بامت نرسانید

بر باد سپردم دل و جان، تا به تو آ َرد / زین هر دو ندانم که کدامت نرسانید

عمری است که چون خاک، جگرتشنه عشقم / و ایّام به من، جرعه جامت نرسانید   

خاقانی، ازین طالع خود کام چه جویی؟ / کاو چاشنی کام به کامت نرسانید   خاقانی شروانی

 الف) دو ویژگی ادبی را بنویسید .

قالب: غزل / جانبخشی: گپ و گفت با صبح / کنایه: دل و جان سپردن / تشبیه: من چون خاک ام / جناس همسان: کام (۱ -آرزو، خواسته دل؛ ۲ –دهان) / ردیف: نرسانید / واژه آرایی: صبح، کام / استعاره

 ب) کدام ویژگیهای زبانی در شعر دیده می شود؟

 استفاده از ترکیبات نو: چاشنی کام، جگرتشنه / از بین رفتن لغات مهجور فارسی نسبت به سبک خراسانی / فارسی بودن اغلب واژه ها / کوتاه و ساده بودن جمله ها / ساختمان ساده داشتن بیشتر واژه ها: نفس، صبح، پیام .../ پرسش انکاری در بیت پایانی

 پ) قلمرو فکری این غزل را بررسی کنید .

درون گرایی و توجه به احوال شخصی و مسائل روحی ؛ بداقبالی و شوربختی شاعر، بیان نامرادی و ناکامی شاعر

 ۵- کدام یک از ویژگی های نثر این دوره را، در متن زیر، می بینید؟

« آورده اند که به فلان شهر، درختی بود و در زیر درخت، سوراخ موش، و نزدیک آن، گربه ای خانه داشت؛ و صیّادان آنجا بسیار آمدندی. روزی صیّاد دام بنهاد. گربه در دام افتاد و بماند و موش به طلب طعمه از سوراخ بیرون رفت. به هر جانب برای احتیاط، چشم می انداخت و راه سره می کرد، ناگاه نظر بر گربه افگند. چون گربه را بسته دید، شاد گشت. در این میان از پس نگریست. راسویی از جهت او کمین کرده بود؛ سوی درخت التفاتی نمود. بومی قصد او داشت. بترسید و اندیشید که اگر بازگردم، راسو در من آویزد و اگر برجای قرار گیرم، بوم فرود آید و اگر شتر روم، گربه در راه است. با خود گفت: دِر پی بالها باز است و انواع آفت به من محیط و راه مخوف، و با این همه، دل از خود نشاید برد . ...»کلیله و دمنه، نصرالله منشی

آورده اند: حکایت می کنند / راه سره کردن: وارسی کردن، نیکو نگریستن / از پس: به پشت / نشاید: شایسته نیست

 ۱- استفاده از آرایه های ادبی :استعاره: موش انگاری آدمی است/ مراعات نظیر: گربه، موش، بوم، شتر / دِر بال: استعاره / دل بردن: کنایه از »خود را باختن»

۲- حذف افعال به قرینه :درختی بود و در زیر درخت، سوراخ موش (بود) / انواع آفت به من محیط (است) و راه مخوف (است)

۳- کاربرد لغات مهجور عربی :مخوف

4- رواج نثر داستانی، تمثیلی :متن بالا داستانی و تمثیلی است.

 

خودارزیابی درس نهم فنون1

خودارزیابی درس نهم فنون1

۱- در کدام بیت ها، آرایۀ موازنه به کار رفته است؟ دلیل خود را بنویسید.

گر عزم جفا داری، سر در رهت اندازم / ور راه وفا گیری، جان در قدمت ریزم   سعدی

موازنه ندارد، زیرا واژه های «رهت و قدمت» و «اندازم و ریزم» سجع متوازن نیستند.

گر/ عزم / جفا / داری / سر/ در / رهت / اندازم؛

ور / راه / وفا / گیری / جان / در / قدمت / ریزم؛

ز گرز تو خورشید گریان شود / ز تیغ تو بهرام بریان شود  فردوسی

زِ / گرز / تو / خورشید / گریان / شود؛

ز / تیغ / تو / بهرام / بریان / شود؛

در بیت، آرایه موازنه به کار رفته است؛ زیرا واژه های «گرز و تیغ»، «خورشید و بهرام» سجع متوازن اند و واژه های «گریان و بریان» سجع متوازی اند.

جفا پل بود، بر عاشق شکستی / وفا گل بود، بر دشمن فشاندی  خاقانی

جفا / پل / بود / بر / عاشق / شکستی؛

وفا/ گل / بود / بر / دشمن / فشاندی؛

موازنه دارد، زیرا همه واژه برابر هم سجع متوازن دارند.

همه شوری و نشاطی، همه عشقی و امیدی / همه سحری و فسونی، همه نازی و خرامی  شفیعی کدکنی

همه / شوری / و / نشاطی /، همه / عشقی / و / امیدی؛

همه/ سحری / و / فسونی /، همه / نازی / و / خرامی؛

در بیت، آرایه موازنه به کار رفته است. چون تمام کلمات مصراع اول با کلمات مصراع دوم جز کلمه های تکراری، سجع متوازی اند یعنی علاوه بر هم وزنی، در واج پایانی نیز یکسان اند.

تیر بلا ی او را جز دل هدف نباشد / تیغ جفای او را جز جان سپر نباشد  خواجوی کرمانی

تیر / بلای / او / را / جز / دل / هدف / نباشد؛

تیغ / جفای / او / را / جز / جان / سپر/ نباشد؛

در بیت، موازنه به کار رفته است. تمام کلمه های مصراع اول با دوم به جز «بلای» و «جفای» سجع متوازن اند. این تقابل سجع ها افزایش دهندهٔ موسیقی شعر است.

در بزم ز رخسار دو صد شمع برافروز / وز لعل شکربار، می و نقل فرو ریز   عراقی

در این بیت، آرایهٔ موازنه وجود ندارد.

پرواز به آنجا که نشاط است و امید است / پرواز به آنجا که سرود است و سرور است   فریدون مشیری

پرواز / به / آن / جا / که/ نشاط / است / و / امید / است؛

پرواز / به / آن / جا / که / سرود / است / و / سرور / است؛

به جز کلمات تکراری، کلمات «نشاط و سرود» و  «امید و سرور» سجع متوازن اند.

نظر تا کنی عرض نقل است و می / نفس تا کشی، حرف چنگ است و نی   بیدل دهلوی

نظر / تا / کنی / عرض / نقل / است / و می؛

نفس / تا / کشی / حرف / چنگ / است / و نی؛

در بیت آرایهٔ موازنه وجود دارد؛ زیرا کلمات “نظر، نفس” و “عرض، حرف” و “نقل، چنگ” سجع متوازن اند.

۲- در کدام یک از ابیات، شاعر از آرایۀ ترصیع، بهره برده است؟ دلیل انتخاب خود را بنویسید.

عالم همه عابدند و معبود یکی است / دنیا همه ساجدند و مسجود یکی است   فرخی یزدی

عالم / همه / عابدند / و / معبود / یکی / است؛

دنیا / همه / ساجدند / و / مسجود / یکی / است؛

در بیت، آرایهٔ موازنه به کار رفته است؛ زیرا واژه های «دنیا، عالم» سجع متوازن دارند و دیگر سجع ها سجع متوازی اند.

چرا ننهم؟ نهم دل بر خیالت / چرا ندهم؟ دهم جان در وصالت خاقانی

چرا / ننهم / نهم / دل / بر / خیالت؛

چرا / ندهم / دهم / جان / در / وصالت؛

در بیت، موازنه وجود دارد. زیرا کلمات “دل، جان” سجع متوازن اند؛ دیگر سجع ها متوازی اند.

چرا مطرب نمی خواند سرودی؟ / چرا ساقی نمی گوید درودی؟ ابتهاج

چرا / مطرب / نمی خواند / سرودی؛

چرا / ساقی / نمی گوید/ درودی؛

در بیت، موازنه وجود دارد؛ زیرا کلمات مطرب و ساقی سجع متوازن اند و دیگر سجع ها متوازی اند.

راه وصل تو، راه پر آسیب / درد عشق تو، درد بی درمان هاتف اصفهانی

راه / وصل / تو / راه / پر / آسیب

درد / عشق / تو / درد / بی / درمان

در بیت موازنه به کار رفته است؛ زیرا تمام کلمات مصراع اول (به جز تکراری) سجع متوازن اند.

ما ز بالاییم و بالا می رویم / ما ز دریاییم و دریا می رویم مولوی

در این بیت، آرایه ترصیع به کار رفته است، زیرا واژه های مصراع اوّل با مصراع دوم (بالاییم، دریاییم) ، (بالا، دریا) با یکدیگر سجع متوازی اند.

۳- کدام بیت از نظر کاربرد « سجع »، ارزش موسیقایی بیشتری دارد؟

هم عقل دویده در رکابت / هم شرع خزیده در پناهت  جمال الدّین عبدالرّزاق اصفهانی

◙ ما برون را ننگریم و قال را / ما درون را بنگریم و حال را   مولوی

چون تمام سجع های این موازنه، متوازی اند، بعضی علاوه بر هم وزنی، واج های پایانی آن نیز یکسان است.

ارزش موسیقایی سجع متوازی از همه بیشتر است.

۴- شاعر در ابیات زیر، برای بهره گیری از آرایۀ « سجع » چه شیوه ای را به کار گرفته است؟ توضیح دهید.

بهاری کز دو رخسارش، همی شمس و قمر خیزد / نگاری کز دو یاقوتش همی شهد و شکر ریزد  کلیله و دمنه

همه واژگان (به جز واژگان تکراری) مصراع نخست با قرینهٔ خود در مصراع دوم سجع است. این تقابل سجع ها افزایش دهندهٔ موسیقی درونی شعر است (همه سجع ها متوازی، فقط شمس و قمر متوازن است

برگ بی برگی بود ما را نوال / مرگ بی مرگی بود ما را حلال  مولوی

همه واژگان (به جز واژگان تکراری) مصراع نخست با قرینهٔ خود در مصراع دوم سجع متوازی است. این تقابل سجع ها افزایش دهندهٔ موسیقی درونی شعر است.

ما چو ناییم و نوا در ما ز توست / ما چو کوهیم و صَدا در ما ز توست  مولوی

همه واژگان (به جز واژگان تکراری) مصراع نخست با قرینه خود در مصراع دوم سجع متوازی است. این تقابل سجع ها افزایش دهندهٔ موسیقی درونی شعر است.

۵- در تقطیع هجایی هر بیت زیر، چند هجای کشیده دیده می شود؟

هر که تأمّل نکند در جواب / بیشتر آید سخنش ناصواب سعدی)        

  سه هجای کشیده

هجای نخست «بیشتر» هجای دوم «جواب»، و هجای پایانی «ناصواب»، هجای کشیده دارند. در جمع، سه هجای کشیده در این بیت دیده می شود.

پایه های آوایی	هر ک ت أم	مل ن ک ند	در ج واب
پایه های آوایی	بیش ت را	ید س خ نش	نا ص واب
وزن	مفتعلن	مفتعلن	فاعلن
نشانه های هجایی	ـ UU ـ	ـ UU ـ	ـUـ ـ

 

 

 

 

 

 

چند پرسی ز من چیستم من / نیستم نیستم نیستم من میرزا حبیب خراسانی

پنج هجای کشیده

هجای نخست «چند و چیستم» و هجای نخست «نیستم» که سه بار بازآمده شده است، هجای کشیده دارند. در جمع، پنج هجای کشیده در این بیت دیده می شود.

پایه های آوایی	چند پر	سی ز من	چی س تم	من
پایه های آوایی	نی س تم	نی س تم	نی س تم	من
وزن	فاعلن	فاعلن	فاعلن	فع
نشانه های هجایی	ـUـ	ـUـ	ـUـ	–

 

 

خودارزیابی درس هشتم فنون1

خودارزیابی درس هشتم فنون1

1-نام و نام خانوادگی خود را با خط عروضی بنویسید.

تکلیف دانش آموزی

2- هجاهای بیت زیر را، مشخص کنید.

 مروت نباشد بر افتاده زور     برد مرغ دون، دانه از پیش مور سعدی

م /رو / وت / ن / با /شد /ب /رف /تا / د / زور /ب /رد /مر /غ / دون /دا / ن /از /پی / ش / مور

3-واژه های زیر را با خط عروضی بنویسید و مرز هر کدام از واژه ها را که بیش از یک هجا دارد، مشخص کنید.

رهایی، لانه، خویشتن شناسی، محبت ، دلنوازان، نیکو، خواهش، رهرو، بزرگراه، بنفشه، ملالت، التماس، خود، سفینه، چون، پشتوانه، مجموعه، روزنه، خواستن، مؤذن، کاشته، راهوار.

ر/ ها / یی( - - u) لا/ ن/ (u -) خی/ش / تن/ ش/ نا / سی(- - u – u - )م / حب/ بت (- -u ) دل/ ن/ وا / زان(- - u - )نی/کو ( - -  ) خا/هش (- -) ره/ رو ( - - ) ب/ زر /گ / راه( - u -u) ب/نف/ ش(u - u  ) م/لا/لت (- - u   )ال/ت/ماس (- u - u ) خد( - )س/فی/ن ( u - u )چن( - ) پش/ت/وا/ن( u – u - ) مج/مو/ع ( u - - ) رو/ ز/ن (u u -  )خا/س /تن (- u - ) م/اذ/ذن ( - - u ) کا/ش ت (u u -  )

را/ه/ وار (u –u -  )

4- واژه های زیر را یک بار با حذف همزه و بار دیگر با همزه بخوانید و به خط عروضی بنویسید.

 سرآمد،( با حذف همزه = س / را/ مد --u  /بدون حذف همزه  سر/ آ/مد= - - -)

 دل انگیز،( با حذف همزه = د / لن/ گیز / u - - u  /بدون حذف همزه  دل/ان/گیز= - - -u)

 جنگ آور،   ( با حذف همزه = جن / گا/ ور - - -  /بدون حذف همزه  جن گ/ آ/ ور= -u - -)

  شب آهنگ،( با حذف همزه = ش / با/ هنگ  u - - u  /بدون حذف همزه  شب / آ/ هنگ = - - -u)

  شیرافکن، ( با حذف همزه = شی  / رف/ کن  ---  /بدون حذف همزه  شیر / اف/ کن = -u - -)

 دارآباد. ( با حذف همزه =  دا / را/ باد u - - -  /بدون حذف همزه  دار/ آ/ باد  = -u - -u)

5- ابیات زیر را درست بخوانید و با خط ّ عروضی بنویسید. سپس مرز هجاها را مشخص کنید و زیر هر هجا علامت آن را بگذارید.

 با من بگو تا کیستی، مهری بگو، ماهی بگو     خوابـی خیالی چیستی، اشکی بگو آهی بگو      اوستا

با

من

ب

گو

تا

کی

س

تی

مه

ری

ب

گو

ما

هی

ب

گو

-

-

U

-

-

-

U

-

-

-

U

-

-

-

U

-

 

 بر سـرآنم که گـر ز دسـت برآیـد    

  دست بـه کاری زنـم که غصه سرآید ِ    حافظ

بر

س

ر

آ

نم

ک

گر

ز

دس

ت

ب

را

ید

-

U

U

-

-

U

-

U

-

U

U

-

-

 

6- تقطیع هجایی ابیات زیر را انجام دهید.

کی رفته ّ ای ز دل که تمنا کنم تو را ؟     

 کی بودهای نهفته که پیدا کنم تو را ؟     فروغی بسطامی

 

کی

رف

ت

ای

ز

دل

ک

ت

من

نا

ک

نم

ت

را

-

-

U

-

U

-

U

U

-

-

U

-

U

-

 

آینـه ار نقش تو بنمـود راست           

 خـودشکن، آیینه شکستن خطاست    نظامی

آ	ی	ن	ار	نق	ش	ت	بن	مود	راست
-	U	U	-	-	U	U	-	u-	-

 

 اگر کاری کنی مزدی ستـانی    

 چو بیـکاری، یقین بیمـزد مانی     ناصر خسرو

ا	گر	کا	ری	ک	نی	مز	دی	س	تا	نی
U	-	-	-	U	-	-	-	U	-	-

 

 

 

7-با توجه به علامت هجاها، کدام واژه ّ ها با حذف همزه، تلفظ شده اند؟

بادآورده:       ـ ـ ـ U  با حذف همزه 

 پلنگ افکن:    Uـ U ـ ـ بدون حذف همزه 

دانش آموز:     ـ ـ ـ ـ U با حذف همزه 

گل اندام:        ـ ـ ـ U بدون حذف همزه 

پیام آور:      U ـ ـ ـ با حذف همزه 

خوش اندام:   Uـ ـ U بدون حذف همزه 

کارآزموده:      ـ ـ Uـ U با حذف همزه 

خودارزیابی درس هفتم فنون1

خودارزیابی درس هفتم فنون1

1. با توجه به شعر زیر، به پرسش ها پاسخ دهید.

 مرا بسود و فروریخت هر چه دندان بود     ب نبود دندان، بل چراغ تابان بود

سپید سیم زده بود و در و مرجان بود         ستارۀ سحری بود و قطره باران بود

یکی نماند کنون زان همه، بسود و بریخت    چه نحس بود! همانا که نحس کیوان بود

نه نحس کیوان بود و نه روزگار دراز        چه بود؟ منت بگویم: قضای یزدان بود

همیشه شاد و ندانستمی که غم چه بود      دلم نشاط و طرب را فراخ میدان بود

تو رودکی را، ای ماهرو، کنون بینی          بدان زمانه ندیدی که این چنینان بود

بدان زمانه ندیدی که در جهان رفتی         سرودگویان، گویی هزاردستان بود

شد آن زمانه که شعرش همه جهان بنوشت   شد آن زمانه که او شاعر خراسان بود

کنون زمانه دگر گشت و من دگر گشتم       عصا بیار که وقت عصا و انبان بود    رودکی

الف) شعر رودکی را از نظر ویژگیهای ادبی بررسی نمایید.  

قالب شعر قصیده است و استفاده از قافیه های ساده و از آرایه های ادبی به صورت اعتدال استفاده کرده است مثل تلمیح در بیت 4 و واژه آرایی و تشبیه

ب) ویژگی های زبانی این شعر چیست؟

 کمی واژگان عربی/ به کار گیری وازگان کهنه مثل لا بل، بسود، انبان و ساده بودن ساختمان بیشتر واژگان و افزودن ب بر سر فعل ماضی

2- متن زیر مربوط به کدام دورۀ نثر است؟ دو مورد از ویژگی های نثر این دوره را بنویسید.

 چهاردهم صَفر را به شهر سراب رسیدم و شانزدهم صفر از شهر سراب برفتم. بیستم صفر سنۀ 438 به شهر تبریز رسیدم و آن پنجم شهریور قدیم بود؛ شهری آبادان؛ مرا حکایت کردند که بدین شهر زلزله افتاد. بعضی از شهر خراب شده بود و بعضی دیگر را آسیبی نرسیده بود و گفتند چهل هزار آدمی هلاک شده بودند؛ و در تبریز، « قطران« نام، شاعری را دیدم؛ شعری نیک می گفت؛ امّا زبان فارسی نیکو نمیدانست؛ دیوان مجیک و دیوان دقیقی بیاورد و پیش من بخواند پیش من آمد؛ و هر معنی که او را مشکل بود، از من بپرسید و شرح آن بنوشت و اشعار خود بر من خواند.      سفرنامه، ناصرخسرو

افزایش کلمات عربی نسبت به دوره سامانی/ بکار بردن ب در اول فعل ماضی و بکار بردن را در معنی برای و جمله های کوتاه

3- دو مورد از ویژگی های نثر زیر را بنویسید.

 به روزگار خسرو، اندر وقت بوذرجمهر، رسولی آمد از روم. خسرو بنشست چنان که رسم ملوک بود؛ و رسول را بار داد. پیش رسول با وزیر، بوذرجمهر، گفت: » ای فلان، همه چیز در عالم تو دانی؟« بوذرج مهر گفت:» نه، ای خدایگان!« خسرو از آن طیره شده و از رسول، خجل گشت. پرسید که همه چیز پس که داند؟ بوذرجمهر گفت: » همه چیز را همگان دانند و همگان هنوز از مادر زاده نشده اند.»  قابوسنامه، کیکاووس

نثر دوره غزنوی و سلجوقی: حذف فعل به قرینه/ افزایش کاربرد واژگان عربی و کار برد ب در اول فعل ماضی و به کار بردن را در معنی برای  و به